Çizgi Gezgini

Türkiye'de İslami Mizahın Yükselişi

2011-09-11T10:00:00.000+03:00

Levent Cantek ile birlikte kaleme aldığımız "Türkiye'de İslami Mizahın Yükselişi" başlıklı makale bu ay yayımlanan Birikim'de.

Hugo Pratt'nın Suluboyaları

2011-09-10T20:43:00.000+03:00

Son yıllarda suluboya çizgi romanda daha sık kullanılan bir teknik olmaya başladı. Bu konuda öncülerden biri kuşkusuz Corto Maltese’nin yaratıcısı Hugo Pratt. Pratt hikayeyi çizmeye başlamadan önce genellikle suluboya ile araştırma yaparmış. Pratt bu malzemeye ve tekniğe tam anlamıyla hakim. İşte Pratt’nın mükemmel suluboya çalışmalarından bir kaç örnek:

Yeni Web Günlüğüm

2011-09-10T12:22:00.000+03:00

Çizgi-dışı konularda düşündüğüm, fikir istiflediğim yeni bir web günlüğü tutmaya başladım:

http://herseyvehicbirsey.net/

Sanal okyanusta bir yalnız tekne daha...

Teddy Kristiansen

2011-09-01T18:36:00.000+03:00

Teddy Kristiansen; birbirinden çok farklı üsluplar ama herbirinde usta...

Kırmızı-Siyah Birlikteliği, Yine Bir Kitap Kapağında...

2011-08-20T12:19:00.001+03:00

Bir CD Kapağı

2011-08-20T12:18:00.001+03:00

Kırmızı-Siyah Birlikteliği; Bu Kez Bir Çizgi Romanda...

2011-08-18T12:14:00.001+03:00

Nancy Pena (2009), Tea Party, Dibbuks.

Crumb'ın Kafka'sı

2011-08-17T12:09:00.000+03:00

"Underground" çizer Robert Crumb'ın kaleminden Kafka'nın hayatı ve eserleri. Kitabın metni David Zane Mairowitz tarafından kaleme alınmış. Crumb'ın çizimleri Kafka'nın siyah-beyaz, çoğunlukla da siyah dünyasına çok yakışmış.

Online Mizah Dergileri

2011-08-13T11:45:00.002+03:00

Mizah dergisi çıkarmak mali açıdan külfetli ve riskli bir iştir. Bugüne kadar Türkiye'de bir kaç sayı yayımlanıp kapanan mizah dergisi çoktur. Günümüzde internet sayesinde bu engeller aşılabilir görünüyor. Internet ortamında yayın yapmak (sadece mizah alanında değil, diğer alanlarda da) sınırlı bir teknik bilgiyle dahi mümkün. Zaman zaman, "hard copy" olarak basıl(a)mayan, sadece internet ortamında yayın yapan mizah dergilerine rastlıyorum. Aşağıda bu dergilerden bir kaç örnek bulabilirsiniz.

Bu dergilerin çoğu oldukça amatörce hazırlanmış ve bir kaç sayı çıktıktan sonra sanal ortamın karanlıklarında kayboluyor ama ne olursa olsun, eskiden yoktu böyle bir mecra, bu yüzden önemsiyorum online mizah dergilerini. Okuyucuya bir şekilde ulaşmak yazarları-çizerleri besleyecektir ve aralarından mutlaka yeni yetenekler çıkacaktır.

http://www.puhuudergi.com/

http://kangurudergisi.tr.gg/Dergi-Arsivi.htm

http://www.kuduz.org/

İllaki Kırmızı-Siyah Birlikteliği

2011-08-04T22:37:00.007+03:00

Daniela Strijleva

2011-07-30T12:03:00.001+03:00

Daniela Strijlev; Pixar için çalışıyor; karakter tasarımcısı. Bloguna postaladığı işler tek kelimeyle mükemmel.

Yine ve Yeniden Kırmızı-Siyah Birlikteliği

2011-07-28T22:32:00.000+03:00

Sulh Programı

2011-07-28T22:30:00.000+03:00

Karikatür dergisinin 20 Mart 1947 tarihli sayısından bir alıntı. Savaş yıllarında, kağıt sıkıntısı var, mürekkep sıkıntısı var... Dergi savaş ertesinde artık derginin renkli basılabileceğini müjdeliyor okurlarına.

Gabriele Pennacchioli

2011-07-28T21:05:00.002+03:00

Gabriele Pennacchioli, Dreamworks stüdyoları için çalışıyor. Blogundaki işler olağanüstü kıvrak kaleminin tanığı.

Kırmızı-Siyah Birlikteliğine Devam...

2011-07-26T22:18:00.000+03:00

Altan Erbulak Kitabı

2011-07-21T14:39:00.000+03:00

Karikatürcüler Derneği'nin yayınlarına ulaşmak zor oluyor. Bir süredir Ustalar Özel Albümleri serisi içinde yayımlanan Altan Erbulak albümüne ulaşmaya çalışıyordum. Kitap sonunda elime geçti. Yazmadan edemeyeceğim; editoryal açıdan bu kadar özensiz, içerik açısından bu kadar zayıf bir kitap ancak "ustaya saygısızlık" olarak nitelendirilebilir. Serideki diğer kitaplar, çizerlerin daha önce yayımladıkları kitapların tıpkı basımlarıydı. Altan Erbulak'ın ise sağlığında yayımlanmış bir karikatür albümü yok; dolayısıyla onun için özel bir çalışma, kapsamlı bir derleme yapmak gerekiyordu. Maalesef bu yapılmamış. Kitapta daha önceden bazı toplama albümlerde karşımıza çıkan ve Erbulak'ın "Arka Pencere" köşesi için hazırladığı bazı çizimlere yer verilmiş. Özellikle "Arka Pencere" çizimleri öylesine özensiz derlenmiş ki; bir kısmı eskiz halinde... Hepsi aynı döneme ait. Büyük ihtimalle ustanın kıyıda köşede kalan dosyalarından birini alıp aynen kullanmışlar... Karikatürcüler Derneği gibi köklü bir meslek kuruluşunun daha özenli olması gerekiyor.

Küçük Karikatür Kitapları

2011-07-11T19:22:00.001+03:00

Bir kaç yıl önce Erdil Yaşaroğlu'nun minyatür dört karikatür kitabı yayımlanmıştı. Kitapların başlıkları; "İlişkiler", "İş Dünyası", "Kediler" ve "Köpekler". Hediyelik olarak da tasarlandığı anlaşılan bu minyatür kitapları arşivime katarken, arşivimdeki diğer küçük karikatür kitaplarını gözden geçirdim.

İlk kitap, Gürbüz Doğan Ekşioğlu'nun kendi adını taşıyor. Aslında bu, orijinali büyük boyutlu olan kitabın küçültülmüş biçimde tıpkı basımı. Batı'da sık rastlanan bir uygulama bu; bizde de yaygınlaşmaya başladı. Genellikle büyük boyutlu ve pahalı kitapların bir de küçük versiyonu basılıyor. Böylece pahalı olan büyük boyutlu kitabı alamayanlar küçüğünü alarak en azından koleksiyonlarını tamamlama imkanına sahip oluyorlar.

İkinci kitap, daha önce sözünü ettiğim Carigraphia; Türk karikatürüne ilişkin, Kültür Bakanlığı tarafından (yanlış hatırlamıyorsam) promosyon amacıyla basılıp dağıtılan bir derleme.

Üçüncü kitap ise, bu kitaplar arasında boyut olarak en küçüğü; 6,7 cm x 5 cm. Cemal Arığ'ın "Çiz Git Sin" isimli kitabı. Mimar olan Arığ bu kitabın basımında (yine yanlış hatırlamıyorsam) matbaalarda traşlama sonrası artan kağıtları kullanmıştı.

Erdil Yaşaroğlu (2009), İlişkiler, Doğan Kitap, İstanbul.

Gürbüz Doğan Ekşioğlu (2003), Gürbüz Doğan Ekşioğlu, Cafe City, İstanbul.

Carigraphia (1995), Der: Turgut Çeviker, Kültür Bakanlığı Yayınları, İstanbul.

Cemal Arığ (1985), Çiz Git Sin, Kendi Yayını, İstanbul.

İmaj Olarak Yazı

2011-07-10T15:56:00.000+03:00

Daha önce yazının çizgileşmesiyle ilgili bir şeyler postalamıştım. Bu konu her zaman ilgimi çekiyor. Petar Pavlov benzer anlayışta işler üretiyor.

Karikatürümüzde Portre Karikatürü Kitapları

2011-07-10T15:31:00.001+03:00

Batı'da oldukça yaygın olan portre karikatürü kitapları bizde pek rağbet görmez. Yakın zamanda kaybettiğimiz Güngör Kabakçıoğlu bu alanda bir kaç istisnadan biridir.

Yakın zamanda "Vala Somalı'nın Portre Karikatür Dünyası, 1950-2011" kitabı yayımlandı. Tan Oral'ın 2005 tarihli "Yüz Yüze" isimli kitabı ve Semih Poroy'un 1998 tarihli "Portreler" kitabı bu başlık altında sayılabilir. Daha eskilerden Zahir Güvemli'nin portre karikatür kitaplarını hatırlıyorum.

1950 kuşağı öncesi çizerleri (bu bağlamda özelikle Kozma Togo) yayımladıkları yıllıklarda bol bol portre karikatürüne yer verirlerdi. Bazı karikatürcüler ise, başlı başına bir portre karikatürü kitabı yayımlamak yerine kitaplarının bir bölümünü portre karikatürlerine ayırmayı tercih etmişlerdi. Örnekse, Öznur Kalender'in "Düşünerenk" albümü.

Bazı karikatürcüler ise bu alanda ustalaştıkları halde portre karikatür kitabı yayımlamadılar. Bu isimlerden biri Bedri Koraman. Türk karikatüründe belki de en özgün portre işlerine imza atan Necati Abacı'nın bir portre karikatürü kitabının olmaması ise Türk karikatürü açısından büyük bir eksiklik bence. Abacı'nın "Eczacıbaşı Sanal Müze"deki sergisi bu ekisiği bir ölçüde tamamlıyor.

Güngör Kabakçıoğlu (1994), Portreler, Barajans, İstanbul.

Güngör Kabakçıoğlu, Bedri Rahmi Eyüboğlu Portresi

Güngör Kabakçıoğlu (2002), Karikatürcü Portreleri, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara

Tan Oral (2005), Yüz Yüze, Pan Yayıncılık, İstanbul.

Tan Oral, Ayşe Arman Portresi

Semih Poroy (1998), Portreler, Karikatür Vakfı Yayınları, Ankara.

Semih Poroy, Orhan Veli Kanık Portresi

Necati Abacı, Edip Cansever Portresi

Kajan Tibor

2011-07-09T23:57:00.002+03:00

Kajan Tibor Macar bir karikatürcü. Grafik mizah ekolünün Doğu Avrupa'daki tipik temsilcilerinden biri. Bu çizer açısından benim için asıl ilginç olan Macaristan'da bir eski kitapçıdan aldığım 1959 tarihli bir kitabında rastladığım iki karikatür. İlk karikatür, yazılardan anlaşılacağı gibi, Türkiye ile ilgili. "Google Translator" yardımıyla yazıları çevirmeyi denedim; kapının üzerinde "KAPALI" yazıyor. Kapının üzerindeki notta ise şöyle diyor: "En yakın Türk hamamı İstanbul'da, Kemal Atatürk". İkinci karikatürdeki yazıyı ise çevirmeye gerek yok herhalde...

Karikatür Tüketicilerin Hizmetinde

2011-04-24T12:17:00.000+03:00

Karikatürün tüketicisi kimdir? Bir başka ifadeyle, para verip karikatürü alanlar kimlerdir? Karikatürün "tüketim objesi" olarak karşımıza çıktığı üç alan sayılabilir; gazeteler, mizah dergileri dışındaki dergiler, mizah dergileri ve karikatür albümleri.

Bir gazeteyi sadece karikatürcüsü için alanlar olabileceği düşünülebilir ancak kural olarak karikatür gazeteyle birlikte gelir. Dolayısıyla gazete okuyucusu karikatür tüketicisidir ancak bunu "gazete dolayısıyla", yani dolaylı bir biçimde yapar. Mizah dergileri dışındaki dergilerde çizen karikatürcüler için de durum aynı. Rakamlar karikatür albümü satışlarının da sınırlı olduğunu gösteriyor, yani karikatür albümleri bir tüketim mecrası olarak görülebilir ancak ana damar değil. Ana damar kuşkusuz mizah dergileri.

Günümüzde iletişim teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte bu mecralara yenileri eklendi. Özellikle internetin yaygınlaşmasıyla birlikte karikatür "görsel bir sos" olarak web sayfalarında yer bulmaya başladı. Bu alanda uzmanlaşmış karikatür satan siteler var. Internet ortamında ücretsiz görsel malzeme bulmak bu kadar kolayken bu siteler gerçekten para kazanabiliyorlar mı, bilmiyorum ama bunun karikatür için yeni bir tüketim mecrası olduğunu not etmemiz gerek.

Tabii bir de bütün bunlara ek olarak son zamanlarda karikatürcülere ciddi paralar kazandıran "merchandise" işini hatırlamalıyız. Popüler karikatür tiplerinden üretilen eşyalar hem dünyada hem Türkiye'de her zaman alıcı buluyor.

Leman mizah dergisinin kafeler ve restoranlar zincirini de yazmazsam eksik kalır. Kuşkusuz bu başka bir tüketim alanı ancak yeme-içme sektöründeki bu girişimlerde karikatürün de dolaylı yoldan tüketildiği veya karikatürden faydalanıldığı da bir gerçek. Duyduğum kadarıyla İstanbul'da diğer mizah dergilerinin de benzer girişimleri varmış...


Cartoonbank

Güzel Bir Kitap Kapağı

2011-04-23T23:31:00.002+03:00

Kırmızı-Siyah Birlikteliğine Bir Başka Örnek

2011-04-23T23:30:00.000+03:00

Pablo Auladell

2011-04-14T21:32:00.000+03:00

Pablo Auladell, İspanya'dan bir yetenek.

Alfredo Cáceres

2011-04-13T21:32:00.000+03:00

Alfredo Cáceres Şili'li bir çizgi ustası.

Sergio Aragones'in Sözsüz Dünyası

2011-04-12T22:44:00.001+03:00

Sergio Aragones'in MAD dergisinde yayımlanan en iyi çalışmalarını bir araya getiren "MAD’s Greatest Artists, Five Decades of His Finest Works" kitabını inceliyorum. Aragones ilk tanıdığım karikatürcülerden biri; çizgisine ama daha çok da zekasına hayran olduğum bir sanatçı. Aragones karikatürlerinde yazı kullanmıyor ya da çok sınırlı biçimde kullanıyor. Bir röportajında açıklamıştı; bunun iki nedeni varmış: Birincisi, sanatçının pandomim sanatına düşkünlüğü. Kendisi de uzun yıllar pandomimle uğraşan Aragones yazısız karikatürlerinde bu tecrübesinden yararlanmış. İkincisi, Aragones Meksika'dan Amerika'ya göç ettiğinde iyi İngilizce bilmiyormuş; bu yüzden mecburen yazısız karikatürler yapıp dönemin popüler mizah dergisi MAD'in kapısını çalmış. O gün bu gündür yazısız çiziyor Aragones.

Karikatürcülerin yaşam koşulları, mesleki geçmişleri çizgi üsluplarını etkiliyor. Örneğin, modern çizgi romanın kurucusu sayılan Rodolphe Töpffer'in, gözleri ileri derecede bozuk olduğu için kendine özgü bir desen geliştirdiği biliniyor (David Kunzle, Father of the Comic Strip, Rodolphe Töpffer, University Press of Mississippi, 2007). Saul Steinberg'in geometrik çizgilerinde aldığı mimarlık eğitiminin (Joel Smith, Saul Steinberg, Illuminations, Yale Universiy Press, 2006); Cemal Nadir'in yumuşak çizgilerinde ise profesyonel olarak uğraştığı hat sanatının etkisi olduğu söyleniyor (Turgut Çeviker, "Cemal Nadir'in Konumu", Karikatür Üzerine Yazılar, İris Yayınları, 1997).

Büyük Usta Folon'dan Bir Yılbaşı Kartı

2011-04-11T22:49:00.002+03:00

Bir Film Afişi, Bir Kitap Kapağı; Benzerlikler

2011-04-11T22:47:00.001+03:00

Kırmızı-Siyah Film Afişleri

2011-04-11T22:44:00.001+03:00

Kırmızı ve siyah yan yana büyülü bir görsellik yaratır; aşağıdaki film afişlerinde olduğu gibi...

Crumb'ın Kadınları

2011-04-11T00:04:00.002+03:00

Aslında Türkiye'deki sansürcü zihniyete çok kızdığım için son "Blogspot" yasaklarından sonra bu günlükleri tutmamaya veya bir başka biçimde tutmaya karar vermiştim. Sonra düşündüm, yapılmış bir şeyi yıkmanın anlamı yok; kaldığım yerden devam ediyorum.

Robert Crumb'ın kadın portrelerini derlediği "Gotta Have 'Em" (Greybull Press, 2003) isimli kitabını inceliyorum. Crumb, "underground comix" ekolünün en önemli temsilcilerinden biri. Yazdıkları çizdikleri kadar özel yaşamıyla da ilgi çekmiş bir sanatçı. Çizgilerinde ve (belki de çizgilerinde olduğundan daha fazla) gerçek yaşamında kadınlara düşkün. Bu satırları yazarken bizden Nehar Tüblek, Ali Ulvi Ersoy ve Bedri Koraman geliyor aklıma... Ne kadar doğru bilinmez ama bu çizerler için "Tef ve Dünya Karikatüristleri Albümü"nde şunlar yazıyor: Nehar Tüblek için: "Nehar Beşiktaşlıdır ve on dört yaşından yukarı bütün kızlara aşıktır." Ali Ulvi Ersoy için: "Kazanova'nın maceralarına sadece dudak bükmekte ve 'Benim yanımda ne kadar zavallı kalıyor' demektedir." Bedri Koraman için: "Bedri, Kazanova'ya dudak büken Ali Ulvi'nin izinden yürümekte ve bir hayli alaka toplamaktadır."

Crumb, kadınlara farklı bakıyor; belli fiziksel özelliklere sahip kadınlardan hoşlanıyor anlaşılan; çizeceklerini seçiyor; çizdiklerini kendi fantezi dünyasında yeniden yaratıyor. "Crumb'ın Kadınları" gerçekten ayrı bir başlık altında incelenmeyi hakediyor...

İsmail Gülgeç Üzerine Kişisel Bir Not

2011-02-17T22:19:00.002+02:00

Bir toplantıdaydım; dostum Yekta Kopan aradı: "İsmail Gülgeç ölmüş" dedi ve ardından ekledi "Bir devir kapanıyor".

Gerçekten Yekta'nın sözlerini sonradan düşündüğümde, sanat dünyasından son yıllarda kayıp giden isimlerin; ilk gençlik ve çocukluk yıllarımızda bizi "biz" yapan, hayata bakışımızı şekillendiren, belki de her şeyden önemlisi bize "sanat" denen o uçsuz bucaksız denize açılma cesareti veren isimler olduğunu hissettim. İsmail Gülgeç gibi...

Gülgeç'in çizgilerini çok zaman önce tanıdım ve onun üretken çizgi dünyasını yıllar içinde yakından izledim ama galiba imzasına gerçekten dikkat ettiğim ilk iş, "Milliyet Çocuk" dergisinde yayımlanan "İnce Memed" çizgi romanı. Gülgeç Yaşar Kemal'in eserini büyük bir ustalıkla bir çizgi roman klasiğine dönüştürmüştü; mekan çizimleri, karakter tahlilleri, kurgusu kusursuzdu. Bildiğim kadarıyla telif sorunları yüzünden bu mükemmel çalışma kitap olarak sadece Almanya'da yayımlandı, Türkiye'de ise dergi sayfalarında kaldı. Hafızamdaki Gülgeç çizgisinin ikinci halkası, belki de çoğu kimsenin bilmediği "Kumbara" dergisindeki işleri. Kumbara 1980'li yıllarda Türkiye İş Bankası'nın parasız dağıttığı bir çocuk dergisiydi. Gülgeç bu dergide kapaklar, çizgi romanlar, ilüstrasyonlar, vinyetler yapıyordu. Onun, üzerinde sabırla çalışılmış, sevimli ve albenili işleri derginin estetik kalitesini yükseltiyordu. Hafızamdaki Gülgeç çizgisinin üçüncü halkası resimlediği bir kitap, "Müzik Satan Çocuklar". Yalvaç Ural'ın bu güzel öyküsünü çizimleriyle taçlandırmıştı Gülgeç. Maalesef bu kitap artık arşivimde yok. Son halka olarak "İnsanlar"dan söz etmeliyim. Gülgeç bu tek sayfalık öykülerde çağdaş insana dair hınzır ayrıntıları gözlemliyordu; kırmadan, dökmeden, okurun gözüne sokmadan ama olabildiğince yetkin bir biçimde. "Milliyet Aktüalite" ekinde renkli yayımlanan bu işleri her hafta kesip biriktiriyordum. Bu kısa öykülerde Claire Bretécher'in veya Jean M. Reiser'nin benzer işlerindeki tadı bulduğumu hatırlıyorum.

Onun Türk karikatürüne katkısı kuşkusuz bunların ötesinde, başkaları zaten söyleyecektir, yazacaktır. Ben sadece dostum Yekta Kopan'ın telefonundan sonra düşündüklerimden yola çıkarak ona dair kişisel bir not düşmek istedim. Ustayı "Milliyet Sanat" dergisinin 1 Haziran 1981 tarihli (yeni dizi) 25. sayısında yayımlanan "Türk Karikatüründe Gençler" soruşturmasına verdiği yanıtlarla ve "Kumbara" dergisine çizdiği bir kapakla sonsuzluğa uğurluyorum.

* Yekta Kopan'ın "Fil Uçuşu" web günlüğünde İsmail Gülgeç ile ilgili yazdığı yazı

Animalarium

2010-11-09T21:06:00.002+02:00

Animalarium hayvan çizimleri üzerine bir blog. Hayvanlar çizerler için sonsuz ilham kaynağı. Bu blogta çok hoş işler tematik bir düzenlemeyle bir araya getirilmiş.

Crossover Comics

2010-10-19T22:37:00.002+03:00

"Crossover comics" veya "aktarımlı çizgi romanlar", aynı yaratıcının veya şirketin farklı karakterlerinin aynı macerada yer aldığı çizgi romanlara verilen isim. Örneğin, Superman ve Batman veya Simpsons ve Futurama aynı karelerde yer alabiliyor. Hatta, zaman zaman Spiderman ve Superman gibi farklı şirketlerin karakterleri aynı macerada karşı karşıya gelebiliyor.

Bizde de örnekleri var mı diye düşündüm; aklıma Oğuz Aral'dan aşağıdaki örnek geldi; Aral'ın çok iyi bilinen iki karakteri Avni ve Utanmaz Adam aynı hikayede...

The Manga Guide to Calculus

2010-10-03T20:51:00.001+03:00

Çizgi romanın eğitim amacıyla kullanılması Batı'da oldukça yaygın bir uygulama; bu konuda daha önce bir çok bilimsel makale okuduğumu hatırlıyorum. Bizde de, geçmişte, eğitim amaçlı çizgi romanlar yayımlanmıştı; ancak hatırladıklarım daha çok "resmi tarih"in veya "İslami değerler"in öğretilmesine yönelikti.

Geçenlerde bu konuda ilginç bir örneğe rastladım: Manga ile matematik, fizik, biyoloji, vb. öğreten bir kitap serisi. Türkiye'de de ilköğretim müfredatındaki bu tür dersler için böyle kitaplar hazırlanabilir.

Israel Sanchez

2010-09-24T00:38:00.000+03:00

Israel Sanchez, genellikle kontur kullanmıyor çizimlerinde ama renk teorisine o kadar hakim ki, kompozisyonda hiçbir ayrıntı kaybolmuyor.

My Life with Charlie Brown

2010-09-23T01:27:00.004+03:00

Charles M. Schulz'un "My Life with Charlie Brown" (Ed: M. Thomas Inge, University Press of Mississippi, 2010) kitabını okuyorum. Bir tür otobiyografi. Schulz'ın farklı zamanlarda çeşitli yerlerde yazdığı yazılar otobiyografik bir bütünü tamamlıyor. Kitaba ilişkin "özün özü" düşüncem: Schulz çizdiği karakterler kadar "naif" bir adam.

Bizde karşılığı var mı, düşünüyorum; belki Semih Balcıoğlu'nun "Önce Çizdim Sonra Yazdım" kitabı (Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2001).

Karen Kurycki

2010-09-21T23:02:00.003+03:00

Suluboya kullanmak cesaret ve ustalık ister. Hele grafik tasarımda. Bu alanda çalışan Karen Kurycki bu ele avuca sığmaz malzemeye hakim olmayı başarıyor.

Usta Çizerlerin Amatör İşleri

2010-09-18T22:26:00.003+03:00

Limon dergisinin 21 Haziran 1990 tarihli 224. sayısının "Amatörler Sayfası". Tesadüf, bugün karikatür dünyasının iyi tanınan isimleri amatörlük günlerinde aynı sayfada; Erdil Yaşaroğlu, Selçuk Erdem ve Metin Fidan. Kendini kanıtlamış usta çizerlerin amatör işleri her zaman ilgimi çekmiştir. Örneğin, Selçuk Erdem'in bu sayfadaki çizgisi ve esprisi çok sıradan ve bence hiç umut vaadetmiyor. Ne oluyor, nasıl oluyor da bu çizerler diğerlerinin arasından sıyrılıp oldukları yere geliyorlar? Düşünmeye değer...

Phil Mulloy

2010-09-11T23:48:00.004+03:00

Phil Mulloy uzun zamandan beri tanıdığım ve takip ettiğim bir İngiliz animatör. Yaptığı her iş tartışma yaratmış bir sanatçı. Özellikle; yerleşik toplumsal değerlerle hesaplaşması, tabularla dalga geçmesi ve hem imajlarda hem diyaloglarda sınır tanımaması onu günümüzün en özgün çizgi film ustalarından biri yapıyor.

Mulloy'u ilk kez, Hollanda'da yaşadığım yıllarda, BBC'de izlediğim bir kısa filmle tanıdım. Mulloy insanlığın tarihini anlattığı bu filmde (The History of the World, 1994) sanat ve cinsellik arasındaki ilişkiyi hicvediyordu. Ekranda Mulloy'un kırık dökük çizgileri arz-ı endam ederken "The pen is mightier than the sword." cümlesi, "The penis mightier than the sword." cümlesine dönüşüyordu. Bu kısa filmi hiç unutmadım ve bu sanatçının peşine düştüm. İzlediğim her filmi, Mulloy'un "peşine düşülmeyi hak eden bir sanatçı" olduğu fikrimi pekiştirdi. Rastgelirseniz mutlaka izleyin...

Benzerlikler...

2010-07-02T21:32:00.010+03:00

Selçuk Demirel sevdiğim bir çizer, ancak onun desenlerine bakarken maalesef çoğunlukla başkalarının çizgilerini hatırlıyorum. Aşağıda, Tomi Ungerer ile Selçuk Demirel arasında desen ve fikir açısından gözüme ilişen iki "benzerlik"...

Tomi Ungerer, Tomi Ungerer, Edizioni Carte Segrete, 1991, s. 77.

Selçuk Demirel, Göz Alabildiğine, YKY, Genişletilmiş 2. Baskı, 2008, s. 37.

Tomi Ungerer, Cherchez la Femme!, Diogenes, 1973, s. 90.

Selçuk Demirel, Göz Alabildiğine, YKY, Genişletilmiş 2. Baskı, 2008, s. 115.

Varlık Dergisi'nde Çizgi Roman

2010-05-03T23:05:00.002+03:00

Çizgi Ne Yana Düşer, Edebiyat Ne Yana? – Müge Karahan

Çizgi roman üzerine kalem oynatan isimlerden Levent Cantek, dünyada ve ülkemizde çizgi romanın (tarihsel) serüveninin genel bir değerlendirmesiyle dosyada yer alıyor. Dosyanın bu ilk yazısı, çizgi romanla ilgili yürütülen tartışmalar üzerine düşünmeyi ve çizgilerin dünyasına yaklaşmayı sağlıyor. Postmodern çizgi roman üzerine yazan Şenol Bezci’yse yazısında alıştığımız çizgi roman kahramanlarından farklı olan Corto Maltese’yi de ağırlayarak okura rahat ve zevkli bir okuma imkânı sağlıyor. Eşik Cini dergisinde öyküleri çizgiyle buluşturan ve bu nedenle hem çizgi severlerin hem de öykü severlerin takipçisi olduğu Levent Gönenç bu dosya için, ülkemizde yakın zamanda dillendirilen grafik roman üzerine kapsamlı bir metin sunuyor. Dosyadaki bir başka eğlenceli çizgi dizi/çizgi karakter yazısıysa Özgür Kurtuluş’tan… Kurtuluş, yenilmez Galyalıların, yani Asteriks’in ve hemşerilerinin delidolu maceralarını özenle değerlendiriyor. Serdar Kökçeoğlu’nun “İçinden Edebiyat Geçen Manga” başlıklı yazısı, adından anlaşılacağı üzere, yalnızca manga müdavimlerinin değil, sıkı edebiyat okurunun da ilgisini çekecek. Özellikle “kirli gerçekçilik” akımı takipçisi ve Raymond Carver hayranı okurlar açısından bu yazı kurduğu paralellikler nedeniyle oldukça zihin açıcı. Bu dosya bağlamında bir de söyleşiye yer verdik ve çizgi/roman ve de karikatür algısının çeşitlenmesinin ve daha geniş bir kitleyle buluşmasını sağlayan çizerlerden Piyale Madra’ya çizgi ve edebiyat üzerine sorular sorduk.

Kaynak: Varlık Dergisi Web Sayfası

Karikatür Panel

2010-04-22T23:38:00.002+03:00

"Karikatür: Çizgili Şaka?"

2010-03-13T21:01:00.001+02:00

Christian E. Hempelmann ve Andrea C. Samson'ın "Cartoons: Drawn jokes?" başlıklı makalesini okuyorum (The Primer of Humor Research içinde, Berlin; New York: Mouton de Gruyter, 2008, ss. 609-640). Oldukça kapsamlı bir makale ve üzerinde düşünülmesi gereken pek çok argüman ve tespit içeriyor. Daha sonra üzerinde daha ayrıntılı yazmak umuduyla hemen iki kısa not:

Birincisi yazarlar, mizah teorilerinin genellikle "sözsel mizah" (verbal humor) üzerinde yoğunlaştığına (s. 609) ve bunun mizah araştırmaları alanında linguistik bakış açısının hakimiyetinin bir sonucu olabileceğine işaret ediyolar (s. 610). Ardından ekliyorlar; eğer biz karikatürü "gerekli bilginin bir kısmını, metin yerine resimle (görsellikle) aktaran şaka" olarak tanımlarsak, sözsel mizah için oluşturulan teorilerin büyük bir kısmı karikatür için de kullanılabilir (s. 611). Fikrimce, bu önemli bir açılım.

İkincisi, yazarlar sosyal bilimler alanında karikatür üzerine yapılan çalışmaların bir dökümünü yapıp bu çalışmaları kategorize ediyorlar (s. 612). Bu da faydalı bir analiz:

Mizah teorisinden kaynaklanan araştırma konularını ele almak için karikatürü kullanan çalışmalar. Bu tür çalışmalarda, örneğin mizah teorilerini test etmek için karikatürlere verilen tepkiler inceleniyor.
Karikatürlerin içeriklerini analiz eden çalışmalar; örneğin karikatürlerdeki cinsiyet stereotiplerini inceleyen çalışmlar.
Karikatürleri, doğrudan mizah teorisiyle ilgil olmayan araştırma konularını (örneğin, beyin fonksiyonlarını), aydınlatmak için kullanan çalışmalar.
Karikatürcüler üzerine yapılan çalışmalar.
Karikatürün formel unsurlarının mizah algılaması üzerindeki etkilerini inceleyen çalışmalar.
Karikatürü ve özellikllerini doğrudan mizah teorisi açısından inceleyen çalışmalar.

"Precious" Filminin Afişi

2010-03-13T20:40:00.000+02:00

Lee Daniels'ın yönettiği, 2009 tarihli, ABD yapımı Precious filminin afişi; çok başarılı bir grafik-illüstrasyon çalışması.

Turhan Selçuk

2010-03-13T20:35:00.002+02:00

Turhan Selçuk 88 yaşında aramızdan ayrıldı (11 Mart 2010). Metin Üstündağ dün akşam bir televizyon röportajında Usta'nın ardından (mealen) şunları söylüyordu: "Biz hepimiz titrek çizen çizerleriz. Turhan Selçuk böyle değildir; onun çizgisi yalın, kesin ve kendine güvenlidir." Üstündağ'ın bu sözleri Turhan Usta'nın "çizgi" anlamında zihnimde bıraktığı izi çok iyi anlatıyor. Zaman zaman aşırı geometrik olduğunu ve mekanikleştiğini düşünsem de, hiç şüphesiz onun bu "kendine güvenli" çizgisi Türk Karikatürünün en özgün damarlarından biridir. Usta'yı Tef ve Dünya Karikatüristleri Albümü'nde ona ayrılan sayfadaki tanıtım yazısı ile anıyorum.

Şenlikli Gün

2010-03-13T20:11:00.001+02:00

Süleyman Turan, Oğuz Aral'ın Günaydın gazetesi bünyesinde Şenlikli Gün isimli bir mizah eki çıkardığından söz etmişti. Bu, büyük ihtimalle Gırgır dergsinin nüvesi. Gırgır'ın tarihi yazılırken buna da bakılmalı.

Kaynak: Süleyman Turan-Metin Üstündağ söyleşisi, NTV, YüzYüze programı, 22 Eylül 2009.

"Karikatür" Terimi

2010-03-13T20:07:00.001+02:00

17. ve 18 yy. boyunca karikatür neredeyse tamamen İtalyan sanatına özgü bir alan olarak kalmıştır. "Yüklenmek", "abartmak" anlamına gelen caricare fiilini caricatura şeklinde isim olarak ilk kez kullanan Mosini'dir. Bernini 1665 yılında bu terimi Fransızca'ya aktarmış, Thomas Brown ise 17. yüzyılda İtalyan sanatını bu terimle anlatmıştır. Terim, 18. yy. itibariyle bugünkü anlamında kullanılmaya başlanmıştır.

Kaynak: Werner Hofmann, Caricature from Leonardo to Picasso, John Calder (Publishers), London, 1957, s. 15.

Çizgi Analizleri-IV

2010-02-14T15:12:00.001+02:00

Alberto Breccia'nın "To Draw or not to Draw" ("Çizmek ya da Çizmemek") isimli kısa çizgi öyküsünden son bir kare: Bu karede Diktatör ve bir denizci birlikte görülüyor; Diktatör denizcinin resmini çizmeye çalışıyor. Aslında, denizcinin sigara tutan eli kompozisyonun bütününü algılamayı güçleştiren bir unsur; ister istemez ilk olarak sigara tutan ele bakıyoruz. İkinci resimde sigara tutan eli kompozisyondan çıkarttım. Bu durumda Diktatörü ve denizciyi algılamak kolaylaşıyor. Ancak bu pozun ve sigara tutan elin öykünün bütünü açısından önemli bir fonksiyonu var. Dikkatle bakıldığında, Diktatörün model olarak seçtiği denizcinin efemine görüntüsü farkedilebiliyor; sigara tutan el de bu efemine görüntüyü tamamlıyor. Böylece çizer, Diktatörün ahlaki açıdan bi başka zafiyetine vurgu yapmış oluyor.

Çizgi Analizleri-III

2010-02-14T13:58:00.001+02:00

Alberto Breccia'nın "To Draw or not to Draw" ("Çizmek ya da Çizmemek") isimli kısa çizgi öyküsünü incelemeye devam ediyorum. Bu karede, Diktatör zaferini ilan ediyor; kompozisyonda Diktatör kibir ve azametle dikiliyor. Arkasındaki subayların konumu, bulutlar, üzerinde durduğu kayalar hep onu öne çıkarıyor.

Şimdi lütfen kompozisyonun sağ tarafındaki kuşlara dikkat edin. Bu kuşlar kompozisyounun bütününde dengeyi sağlamak açısından çok önemli. Aşağıdaki resimde kompozisyondan kuşları çıkardım; artık Diktatör o kadar fazla dikkatimizi çekmiyor. Beyaz bulut kütlesi ilgimizi dağıtıyor. Beyaz bulutlar üzerindeki siyah kuşlar kompozisyondaki dengeyi sağlamaya hizmet ediyor.

Çizgi Analizleri-II

2010-02-14T13:43:00.001+02:00

Bir önceki notumda incelediğim, Alberto Breccia'nın "To Draw or not to Draw" ("Çizmek ya da Çizmemek") isimli kısa çizgi öyküsünden bir başka kare. Bu karede, ülkesinde resim çizmeyi yasaklayan Diktatöre karşı idrarıyla resim çizen bir çocuk görülüyor. Kuşkusuz, bu karenin "ilgi noktası", yani okurun odaklanması gereken nokta, çocuğun idrarıyla resim çiziyor olması. Kompozisyondaki bütün unsurlar, bulutların konumu, idrarın yönü, çocuğun üzerinde durduğu yükseltinin biçimi, bu noktayı vurgulamak üzere tasarlanmış.

Çizgi Analizleri-I

2010-02-13T21:39:00.005+02:00

Sizlerle paylaşmak istediğim ilk çizgi(ler) Alberto Breccia'nın Heavy Metal dergisinin Yaz 1988 (Vol. XIIi No. II) sayısında yayımlanan "To Draw or not to Draw" ("Çizmek ya da Çizmemek") isimli kısa çizgi öyküsünden kareler. Breccia; ülkesinde çizmeyi yasaklayan ve sonunda kendisi bu yasağın kurbanı olan bir diktatörün hikayesini anlatıyor.

Breccia'nın inceleyeceğim ilk karesi, Diktatörü büst pozda gösteren yatay bir kare (Resimlerin üzerine tıkladığınızda daha büyük versiyonlarını görebilirisiniz):

Şimdi, lütfen bu karenin kompozisyonuna dikkat edin: Çizgi öyküdeki Diktatör bir amiral ve bu karede bir savaş gemisinin güvertesinden ufka bakıyor. Bu kareyi incelediğimizde dikkatimizi çeken ilk şey, Diktatörün yüzündeki acımasız ifade. Breccia, görsel malzeme açısından sınırlı bu karedekii unsurları öylesine ustaca kullanmış ki, yazıları okumadan, sadece bu çizime bakarak Diktatörün zalim bir diktatör olduğunu anlayabiliyoruz. Çizer dikkatimizi Diktatörün çirkin yüzüne çekmek istiyor ve bunu başarıyor. Kompozisyondaki temel unsurların kullanımı çizerin bu amacına hizmet ediyor. Güvertedeki topun konumu, martıların uçuş yönü hep Diktatörün suratını işaret ediyor. Diktatörün suratı karenin "ilgi noktası" (focal point).

Bu kompozisyondaki unsurlardan herhangi birini farklı bir şekilde kullandığımızda aynı görsel etkiyi yaratmamız güçleşecektir. Şimdi, bu karenin diyagramını çiziyorum:

Dikkat ederseniz, renk ve ton dengesi mükemmel bir şekilde kurulmuş. Örneğin, aşağıdaki reimde olduğu gibi, sağdaki boşluk olmasaydı, sadece Diktatörün suratını yakın-çekim (close-up) görseydik belki de surat ifadesi bu kadar etkili olmayacaktı:

Benzer şekilde, kompoziyon tam tersi yönde kurulmuş olsaydı, çizer aynı sonucu elde edemeyecekti:

Kompozisyonda önemsiz gibi görünen martılar bile çok önemli; martılar Diktatöre, Diktatörün suratına doğru uçuyor. Onları kaldırdığımızda Diktatörün suratındaki vurgu azalıyor:Son olarak, Breccia'nın bu çizimini "ton" unsuru açısından analiz etmek istiyorum. Bu resmi bir de siyah-beyaz görelim:

Yukarıdaki ilk resim, renklerin tam siyah-beyaz ton karşılığı. Ancak bu resimde Diktatörün suratı, renkli resimde olduğu kadar belirgin değil. Aynı etkiyi yaratmak için suratındaki tonları biraz daha açtım. Ayrıca ton dengesini sağlamak için sağdaki boşluğa bir-iki kuş daha ekledim. Sanırım böylece renkli çizimdeki çarpıcı surat ifadesine yakın bir ifade siyah-beyaz çizimde de elde etmiş olduk.

Çizgi Analizleri-GİRİŞ

2010-02-13T13:13:00.001+02:00

Çizimin "Denge" , "Orantı", "Görsel Hiyerarşi", "Bütünlük", "Vurgulama" gibi bazı temel ilkeleri" vardır ve bunlar çizdikçe öğrenilir; en usta çizerler bile kağıt üzerinde çıktıkları yolculukta bu ilkeleri her an yeniden keşfeder, yeniden youmlar. Kuşkusuz "sanat" katı kurallarla icra edilemez, dolayısıyla bu ilkeleri çizginin "önkoşulu", "kurucu unsuru" veya "olmazsa olmaz"ı olarak kabul etmek yanlış olur. Yeri gelir, sanatçı (çizer) bu ilkeleri alt-üst edebilir, onlara meydan okuyabilir. Ancak bu ilkelerin çizerin işini kolaylaştırdığı, (eğer varsa) vermek istediği mesajı daha doğrudan vermesini sağladığı, kısacası derdini daha iyi anlatmasına imkan verdiği de bir gerçektir.

Bu ilkeleri uygulamanın en iyi yollarından birinin (formel bir sanat eğitimi yanında) çizerin baktığı/gördüğü çizgileri, zaman içinde geliştirdiği bir "estetik duyaralılıkla" analiz etmesi olduğuna inanıyorum. Çizer; ister bir başka çizerin, isterse kendisinin olsun, önüne gelen çizgileri eleştirel bir gözle masaya yatırabiliyorsa, çizme işinin "teknik boyutu"nu büyük ölçüde halletmiş demektir. Gerisi "yaratıcılık"tır...

"Çizgi Analizleri"nde, bilgim, birikimim yettiğince, dilim döndüğünce gözüme ilişen "iyi" ve "kötü" çizgi örneklerini analiz etmeye çalışacağım. Bunun en başta, bir çizer olarak, bana faydası olacağına inanıyorum. Umarım başkalarının da işine yarar.

Sait Maden

2010-02-13T12:11:00.001+02:00

"Bir Usta, Bir Dünya: Sait Maden, Tasarımcı, Sanatçı, Şair" (Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2009) kitabını inceliyorum. Bir kitabı elime aldığımda ilk baktığım şeylerden biri kapağı kimin tasarladığıdır. Güzel bir kitap kapağı kitabın keyfini katlar. Sait Maden geçmişte belleğimde yer eden kitap kapaklarındaki imzalardan biri; ancak sadece kitap kapağı tasarlamıyor Maden; afisten logoya, tipografiden dergi-broşür tasarımına kadar grafik sanatının pek çok alanında ürün veriyor. Üstüne üstlük, iyi bir şair ve çevirmen.

Bu web günlüğünü takip edenler "üslup çeşitliliğini", "çok-üslupluluğu" önemsediğimi bilirler; Sait Maden bu açıdan da beni ilgilendiriyor. Sadık Karamustafa'nın Sait Maden hakkında kitapta yer alan yazısında şu satırların altını çiziyorum:

"Batıda şöyle bir uygulama var: Tasarımcı yaptığı işe uygun üslubu olan bir illüstratör seçer ve onunla çalışır. Yani illüstratörler "üslup sahibi"dir. Sait Maden'in çalıştığı kurum ve ürünün kimliğine uygun bir tasarım üslubu seçmesini olağan buluyorum. Olağanüstü olan, çok çeşitli resimleme üslubuna sahip olması. Sanki sahnede her çeşit müziği ustaca icra edebilen bir müzisyen gibi. Bir çeşit "çok-üslupluluk" diye nitelenebilecek bu yaklaşıma "Sait Maden üslubu" diyebiliriz. (s.10)

Yurtdışında Çizen Çizerler

2010-02-12T23:04:00.001+02:00

"Yurtdışında çizen çizerler" derken, çizgileri yurdışında yayımlanan çizerlerden söz etmiyorum. Bu başlıkla kastettiğim, yurtdışında hayatını çizgi ile kazanan çizerler. Bu konuda en erken örneklerden biri Ali Ulvi Ersoy olsa gerek. 1957-1959 yılları arasında ABD'de yaşayan çizer, bazı dergi ve gazetelerde karikatürlerini yayımlattı. Yalçın Çetin de 1961-1964 yılları arasında, Almanya'da animasyon alanında çalıştı. O kuşak içerisinde yurtdışında nispi olarak daha uzun yaşayan ve daha çok "iş yapan" çizerlerden biri ise Suat Yalaz'dır. Çizer yurtdışında, özellikle çizgi roman alanında başarılı işlere imza atmıştır.

Gırgır çizerlerinden Gürcan Gürsel'i hatırlıyorum. Şimdi Belçika'da yaşıyor ve çiziyor.

Gürcan Gürsel'in yurtdışında yayımlanan çalışmalarndan biri.

Günümüzde özellikle genç çizgi romancılar yurtdışında çalışmayı kendilerine hedef koyuyor. Tayyar Özkan, Kutlukhan Perker gibi bunu başaran isimler de var.

Bunun dışında büyük ölçüde çizgi romanın endüstrileşmesi ve iletişim olanaklarının gelişmesi sayesinde Türkiye'de yaşayıp, yabancı çizgi roman ajanslarına iş yaparak hayatlarını kazanan Mahmud A. Asrar, Yıldıray Çınar gibi isimleri de ayrıca anmak gerekir.

Farklı Çizerler Tarafından Çizilen Karakterler

2010-02-12T21:25:00.003+02:00

Daha önce babadan oğula geçen çizgi karakterlerden söz etmiştim. Bu kez farklı çizerler tarafından çizilen karakterlerden söz edeceğim. İlk başta aklıma "Spy vs. Spy" geliyor. Kübalı çizer Antonio Prohias tarafından yaratılan birbirine düşman bu iki casus, Prohias bu işten kendini emekli ettikten sonra, bir süre Bob Clarke ve David Manak tarafından çizilmiştir. 1997 yılında ünlü Amerikalı çizgi romancı Peter Kuper, siyah ve beyaz bu iki casusu yeniden yorumlamış ve bugüne kadar getirmiştir.

Antonio Prohias tarafından çizilen "Spy vs Spy"

Peter Kuper tarafından çizilen "Spy vs Spy"

Aklıma gelen bir başka örnek "Spirou". Robert Velter tarafından yaratılan bu karakter sonraları; Jijé, Franquin, Fournier, Cauvin, Janry, Munuera gibi çizerler tarafından çizilmiştir. Spirou belki de en çok çizer değiştiren çizgi karakterdir.

Farklı çizerler tarafından çizilen karakterlere bizden de örnekler verilebilir. Aklıma ilk gelen örnek Fırt dergisinde yayımlanan "Tarzan" karakteri. Başlangıçta, Hasan Kaçan tarafından çizilen bu karakter, bir süre Nuri Kurtcebe tarafından devam ettirimiş, sonunda Latif Demirci tarafından devralınmıştır. Yine Fırt dergisinde yayımlanan bir başka karakter, "Kalemiti Ceyn"; Özden Ögrük, Ergün Gündüz ve Ertan Tank'ın kaleminden çıkmıştır. Bu konuda son olarak "Muhlis Bey" örnek verilebilir. Behiç Pek ve Latif Demirci tarafından Gırgır'da yaratılan bu karakter, Latif Demirci Hıbır'a geçtikten sonra, Dıgıl dergisinde Ayhan isimli bir çizer tarafından sürdürülmüştür; bu büyük ihtimalle takma bir isimdir.

Kuşkusuz bu örneklere benim aklıma gelmeyen başkaları da eklenebilir.

Karikatürün Sosyal ve Siyasal Olayları Etkileme Gücü Üzerine

2010-01-07T22:38:00.001+02:00

Levent Cantek ile birlikte kaleme aldığımız "Karikatürün Sosyal ve Siyasal Olayları Etkileme Gücü Üzerine" başlıklı makale, Toplumsal Tarih Dergisi'nin Ocak 2010 sayısında.

David Levine

2010-01-05T20:47:00.001+02:00

David Levine, 29 Aralık 2009 günü, 83 yaşında, Manhattan'da yaşama veda etti. Portre karikatürü, en eski ve popüler karikatür alanlarından biri; Levine ise, belki de bu alanda en tanınmış çizer. Hem kendi kuşağını, hem de kendinden sonraki kuşakları da derinden etkileyen Levine, özellikle "The New York Review of Books" için çizdiği portre karikatürleriyle "Dünya Karikatür Müzesi"nin ölümsüzleri arasında yerini çoktan aldı.

Kütüphanemden sık sık indirip uzun uzun incelediğim "The Arts of David Levine" kitabına bir kez daha bakıyorum. Levine sadece bir portre dehası değil, aynı zamanda bir suluboya ustası. Sağlam bir desen, her alanda kendini var ediyor...

Gipi

2009-12-23T15:34:00.006+02:00

Gipi, İtalyan bir çizer; "Garage Band" isimli çizgi romanını okuyorum. Hikayenin kurgusundaki ustalık, anlatımdaki sıcaklık, ama her şeyin ötesinde Gipi'nin kırılgan, naif deseni ve suluboya renkleri sayesinde bu kitap bir başucu kitabı oluyor. Çizgi romanların renklendirilmesinde suluboya kullanmak günümüzde çok yaygın değil; bağımsız çizerlerden büyük şirketlere hemen tüm çizgi roman üreticileri dijital renklendirmeyi tercih ediyor. Suluboya zor bir teknik. Öte yandan, her çizgi roman üslubu suluboyaya yakışmıyor; ya da tersi, suluboya her çizgi roman üslubuna yakışmıyor. Galiba Gipi'nin çalışmalarını asıl farklı, değerli ve ilgi çekici kılan da bu...

11. Ulusal Sosyal Bilimler Kongresi

2009-12-07T22:35:00.001+02:00

• Levent Gönenç - Türk Karikatüründe 1950 Kuşağı ve “İthal” Simge ve Görsel Metaforlar
• Şenol Bezci - Gırgır Dergisinin Yükselmesi ve Çöküşünde Bağlamın Önemi
• Levent Cantek - Gırgır Sonrası Mizah Dergileri: Leman’dan Uykusuz’a Yeni Eğilimler ve Süreklilikler
11. Ulusal Sosyal Bilimler Kongresi
KKM E SALONU, 10 Aralık 2009
09.00 - 10.30

Kapital Manga

2009-10-24T19:39:00.001+03:00

Kapital Manga'yı inceliyorum. İlginç bir kitap. Marx'ın Kapital'ini bir hikaye bağlamında anlatan, belki de yeniden yorumlayan bir çizgi roman. Levent Cantek'e göre, "...Türkçede bugüne kadar yayımlanmış en iyi siyasi çizgi roman uyarlaması..." ("'Kapital'i Resmetmek", Radikal Kitap, 23 Ekim 2009, Sayı 449, ss. 30-31)

Karl Marx, Kapital, Yeni Başlayanlar İçin kitabı da Kapital Manga ile aynı zamanda yayımland. Bu bir çizgi roman değil; çizgi yardımıyla, "zor" veya "karmaşık" sayılan konuları anlaşılır bir biçimde anlatmayı amaçlayan, Batı'daki "Yeni Başlayanlar için" serileri içinde pek çok farklı formatta yayımlanan kitapların bir örneği. Bu tür kitaplara Türk okuyucusu da yabancı değil. Özellikle sol nitelikli yayınlar arasında benzer kitaplar vardı ama yayımlandıkları zaman çok ilgi görmemişlerdi. Belki bu canlanmayla birlikte, bu kitaplar da yeniden keşfedilir.

Variety Art Works-East Press, Kapital Manga, Cilt 1, Çev: H. Can Erkin, Yordam Kitap, İstanbul, 2009.

David Smith ve Phil Evans, Karl Marx, Kapital, Yeni Başlayanlar İçin, Çev: Kemal Ülker, Versus Kitap, İstanbul, 2009.

Müjdat Gezen ve Savaş Dinçel, Çizgilerle Nazım Hikmet, Cem Yayınevi, İstanbul, 1978.

Rius, Çizgilerle Küba Devrimi, Çev: Alp Tümertekin, Vardiya Yayınları, İstanbul, 1979.

Chris Welch, Dünü ve Bugünüyle Şili Gerçeği, Çev: Alp Tümertekin, Vardiya Yayınları, İstanbul, 1980.

İldeniz Kurtulan ve Ümit Kartoğlu, Yazıyla-Çiziyle Darwin ve Evrim Kuramı, Yoksun Bırakılanlar İçin, 2. Baskı, Haziran Yayınevi, İstanbul, 1987.

Rius, Yeni Başlayanlar için Marx, Çev: Fırat Koç, Daktylos Yayınevi, İstanbul, 2008.

Yahya Kemal Portresi

2009-10-23T23:49:00.001+03:00

Edebiyatçılar sık sık portre karikatürlerinin konusu olmuştur. 25 Nisan 1946 tarihli Karikatür dergisinin 539. sayısından, Kozma Togo imzalı nefis bir Yahya Kemal Beyatlı portresi...

Michael Sporn Animation - Web Günlüğü

2009-10-11T21:29:00.001+03:00

Michael Sporn Animasyon Şirketi'nin web sayfasında bir de "blog" (web günlüğü) var. Günlük özellikle animasyon sürecinde kullanılan ("model sheet", "storyboard", "cel" gibi) materyali bir araya getirmesi ve sunması açısından ilginç.

Ronald Searle

2009-10-11T21:21:00.001+03:00

Ronald Searle karikatürle ilgilenmeye başladığım ilk yıllardan beri iyi tanıdığım ve çok sevdiğim bir çizer. Searle'ün çizgilerine ilk kez Gırgır dergisinde yabancı karikatürcülerin tanıtıldığı köşede rastlamıştım. Sonra karikatürcü ağabeyim Atilla Kanbir'in kütüphanesinde karton kapaklı, lüks baskılı, büyük boy bir kitabını gördüm. O zamanlar böyle kitaplara ulaşmak, sahip olmak güçtü; kitabın içeriği kadar, albenisi de beni etkilmişti. İçinde çok değerli çizgi malzemesi barıdıran bir "Ronald Searle'e Saygı" sayfası var; uzun uzun incelenmeye değer.

Karikatürcüler için Yazılan Şiirler

2009-09-29T00:58:00.001+03:00

Edebiyatçılar birbirleri için şiir yazıyorlar, biliyorum. Örneğin, İkinci Yeni şairleri şiirlerini birbirlerine ithaf etmiş, şiirlerinde birbirlerini anlatmıştır. Acaba karikatürcüler için yazılan şiirler başlığını açmak uygun mu? Emin değilim... Var mı böyle bir şey? Yunus Koray'ın Güldiken dergisinde karikatürcüler için yazdığı şiirleri hatırlıyorum. Bir de, Özdemir Asaf'ın Cemal Nadir için yazdığı şiir. Bir küçük not daha; Cemal Süreya da karikatür üzerine çok düşünmüştür ama bir karikatürcü için şiir yazmamıştır.

Portre

(Cemal Nadir)
Bir adam geçti kendi çizgilerinden
Katmalı katmalı günlere dolan.
Gitmenin kalmaya açılan kapısından,
Bir adam geçti, kırk beş yılı da adam.

Özdemir Asaf, Bir Kapı Önünde, 6. Basım, Adam Yayınları, İstanbul, 1991, s. 51.

Salah Bey'in Yüzleri

2009-09-28T23:11:00.001+03:00

Bir kişinin farklı karikatürcüler tarafından çizilen karikatürlerinin toplandığı çalışmalara pek sık rastlamıyoruz. Turhan Selçuk'un, Bedri Koraman'ın, Semih Balcıoğlu'nun retrospektif kitaplarında karikatürcü dostları tarafından çizilen portrelere yer verildiğini hatırlıyorum. Zaman zaman internet sitelerinde de böyle çalışmalara rastlıyorum. Hatta Romanya'a böyle bir karikatür yarışması düzenlenmişti. Kitap formatında, bir siyasetçinin veya bir sanatçının karikatürlerinin bir araya getirildiği çalışmalar ise yok denecek kadar az. Bu anlamda iki çalışmayı anabilirim; ikisini de editörü Tugur Çeviker. İlki, Çeviker'in Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü Serisi'ne bağlı olarak yayımlanan; Burun, Abdülhamit Karikatürleri Antolojisi (Adam Yayınları, İstanbul, 1988). Bu, bir portre derlemesinden çok, II. Abdülhamit ile ilgili karikatürler derlemesi. İkincisi ise gerçek anlamda bir portre derlemesi; Salah Bey'in Yüzleri, Salah Bey'in 69. Yılı İçin (40 Ambar, İstanbul, 1987). Bu kitaptan Kemal Gökhan Gürses'in nefis "Salah Bey" portresini aktarıyorum:

Benzer Karikatürler mi, Yoksa Sadece Rastlantı mı?

2009-09-23T14:02:00.001+03:00

Geçen gün Dolmuş dergisiyle ilgili bir araştırma yaparken karşıma ilginç bir "benzer karikatür" çıktı. Aşağıdaki ilk karikatür Dolmuş dergisinin, 3. cildinin 16 Ocak 1957 tarihli 55. sayısının 27. sayfasında yayımlanmış. Çizeri tam olarak belli değil. O zamanlar mizah dergilerine, kaynak ve isim göstermeden yabancı dergi ve gazetelerden karikatür aktarmak yaygın bir uygulamaydı; bu da böyle bir karikatür. Sadece "Skaerbaek" gibi bir imza okunuyor. Maurice Horn'un, The World Encyclopedia of Cartoons isimli kaynak kitabında, Danimarkalı çizer Franz Füchsel'in zaman zaman "Skaerbaek" takma ismini kullandığı bilgisi yer alıyor (s.245-246). Her halükarda bu karikatür 1950'li yıllarda çizilmiş olmalı.

İkinci karikatür ise Belçikalı çizer Danny de Haes'e ait; 1998 yılı Simavi Kairkatür Yarışması birincisi. Yorumu size bırakıyorum.

Karikatürcüler İçin Yazılan Kitaplar

2009-09-13T20:24:00.001+03:00

Ressamlar için çok kitap yazılır da, karikatürcüler için pek kitap yazılmaz. Bu, bizde de başka ülkelerde de böyle. "Karikatürcüler için yazılan kitaplar" derken, karikatürcüler için hazırlanan albümlerden veya onların anılarını bir araya getiren, ya da "ithaf" (tribute) biçimindeki kitaplardan söz etmiyorum. Benim asıl kastettiğim; bir karikatürcünün hayatını, sanatını analitik bir biçimde ele alan, onun karikatür sanatı açısından yerini ve önemini tespit eden ve önemli karikatürlerini çözümleyen çalışmalar.

Joel Smith'in, Saul Steinberg: Illuminations isimli kitabını okuyorum. Smith'in kitabı kafamdaki konsepte bir örnek (Yale University Press, New Haven, 2006).

Bizde tam olarak Smith'in kitabı gibi bir kitap yok. Bu notu düştükten sonra, karikatürcüler için veya karikatürcüler hakında yazılan kitapları üç başlık altında toplayabiliriz:

1) "Derleme" Biçimindeki Kitaplar: Bu kitaplarda, karikatürcülerin anıları, onlar hakkında yazılan yazılar ve karikatürlerinden örnekler bir araya getiriliyor. Cemal Nadir Güler için yazılan kitaplar tipik olarak derleme biçimindeki kitaplar. Bunun dışında, Burhan Solukçu ve Semih Balcıoğlu kitapları da bu kategoride sayılabilir. Sevgi Türker Terlemez'in Fransız çizer Plantu için hazırladığı Plantu, Kanatlar ve Eller kitabı da benzer bir biçimde hazırlanmış. Ayrıca, Turgut Çeviker'in editörlüğünü üstlendiği Güldiken dergisinin karikatürcülere ayrılmış özel sayılarının, dergi formatında olmakla birlikte, kitap formatındaki bazı çalışmalardan daha ayrıntılı ve doyurucu bilgilere yer verdiğine de işaret etmemiz gerekiyor.

Hilmi Yücebaş, Bütün Cepheleriyle Cemal Nadir, Duygu Matbaası, İstanbul, 1950.

Hilmi Yücebaş, Cemal Nadir ve Amcabey, Dizerkonca Matbaası, İstanbul, 1955.

Kamil Yavuz, Cemal Nadir Caddesi, Keskin Color Matbaası, İstanbul, 2002.

Cihan Demirci, Cemal Nadir 100 Yaşında, Karikatürcüler Derneği Yayınları, Ankara, 2002.

Kürşat Coşgun, Emeğin Çizeri, Çizginin Emekçisi: Burhan Solukçu, Çınar Yayınları, İstanbul, 2006.

Alpay Kabacalı, Çizginin Evrensel Boyutu Semih Balcıoğlu, Gürer Yayınları, İstanbul, 2008.

Sevgi Türker Terlemez, Plantu, Kanatlar ve Eller, Papirüs Yayınları, İstanbul, 2005.

Güldiken, Turhan Selçuk Özel Sayısı, Güz 94, Sayı 5.

Güldiken, Ferruh Doğan Özel Sayısı, Güz 99, Sayı 19.

2) Biyografi veya Anı Biçimindeki Kitaplar: Oğuz Aral hakkındaki Mizahın Abisi Oğuz Aral kitabı başarılı bir biyografik çalışma. Aydın Engin'in Tan Oral ile yaptığı nehir söyleşiyi de bu kategori içinde değerlendirilebilir. Karikatürcüler pek anı yazmaz. Bildiğim istisnasi örneklerden biri Ratip Tahir Burak'ın Hapishane Hatıraları. Anı biçiminde kaleme alınan, daha yakın tarihli örnekler ise Semih Balcıoğlu'nun anı kitapları. Bu kategoriye, karikatürcüler hakkında değil ama mizah dergileri hakkında orada çalışan çizerler tarafından yazılan anı biçimindeki kitapları da ekleyebiliriz. Örneğin; Nurdoğan K. Gülen ve Ergin Gülen'in Çarşaf dergisini anlattıkları Şaka Satıcıları ve Murat Kürüz'ün Gırgır dergisini anlattığı Son Efsane Gırgır kitapları.

Korhan Atay ve Kumru Akşit, Mizahin Abisi Oğuz Aral, Doğan Kitap, İstanbul, 2008.

Aydın Engin, Kitabın Adı Budur: Tan Oral Kitabı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2005.

Ratip Tahir Burak, Hapishane Hatıraları, Güven Yayınevi, 1961.

Semih Balcıoğlu, Önce Çizdim, Sonra Yazdim, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2001.

Semih Balcıoğlu, Memleketimden Karikatürcü Manzaraları, Can Yayınları, İstanbul, 2003.

Nurdoğan K. Gülen ve Ergin Gülen, Şaka Satıcıları, İnkılap Kitabevi, İstanbul, 2005.

Murat Kürüz, Son Efsane Gırgır, Epsilon, İstanbul, 2007.

3) Bilimsel Çalışmalar: Yukarıda değindiğim gibi, karikatürcüler hakkında yazılmış gerçek anlamda, sosyal bilimler araştırma, analiz ve sunum yöntemlerini kullanan bir çalışma bildiğim kadarıyla yok. Ancak bu kategori içinde değerlendirilebilecek iki çalışmadan söz edebilirim: Levent Cantek'in Markopaşa mizah dergisi hakkında yazdığı Markopaşa, Bir Mizah ve Muhalefet Efsanesi ve Nazife Güngör'ün Turhan Selçuk'un Abdülcanbaz karakteri üzerine yazdığı Abdülcanbaz, Turhan Selçuk'tan İnsan Manzaraları kitapları. Bir de şuna değinmeden geçmeyeyim; yine Levent Cantek'in derlediği Çizgili Kenar Notları, aslında bir Engin Ergönültaş kitabı.

Levent Cantek, Markopaşa: Bir Mizah ve Muhalefet Efsanesi, İletişim, İstanbul, 2001.

Nazife Güngör, Abdülcanbaz: Turhan Selçuk'tan İnsan Manzaraları, Cumhuriyet Kitapları, İstanbul, 2008.

Levent Cantek (Der.), Çizgili Kenar Notları, İletişim, İstanbul, 2007.

Hanoch Piven

2009-09-06T20:25:00.001+03:00

Hanoch Piven İsrail'li bir illüstratör. Özellikle portre karikatürleri çok ilginç. Piven basit, sade çizgisine gerçek objeler ekliyor. Belki tümü değil ama Piven'in bazı portreleri izlemeye değer. Piven'in sırasıyla Michael Stipe, Hafız Esad ve Fidel Castro portreleri.

Steve Brodner

2009-09-06T20:03:00.001+03:00

Steve Brodner son zamanlarda Amerika'da siyasi karikatürün parlayan yıldızlarından biri. Brodner'in deseni David Levine ile Bill Plympton'ın başarılı bir karışımı gibi. Çizdiği bazı portreler gerçekten çok başarılı.

Abidin Dino

2009-08-29T19:10:00.001+03:00

Abidin Dino büyük bir ressam; çocukluğumdan beri çizgilerine hayran olduğum bir kaç çizerden biri. Abidin Dino karikatür de çizmiştir; üstelik çok iyi çizmiştir. Geçenlerde, Dino'nun çizdiği bir Yahya Kemal portresini gördüm; nasıl da ustalıkla yakalamış Yahya Kemal'in karakteristiğini...

Kaynak: Haluk Oral, Şiir Hikayeleri, İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2008.

Yeri gelmişken Abidin Dino'nun çok sevdiğim çizimlerinin yer aldığı Çizgilerle Deniz Küstü kitabından söz etmeliyim (Milliyet Yayınları, İstanbul, 1979). Kitap, Yaşar Kemal'in Deniz Küstü romanı için hazırlanan resimlemeleri içeriyor. Dino'nun ustalığı çizimlerin her noktasına sinmiş. Aşağıya üç örnek alıyorum:

Yeniden Çizilen Karikatürler

2009-08-29T18:51:00.001+03:00

Gazetelerde veya dergilerde çizen karikatürcüler sık ve çok çizmek zorunda oldukları için zaman zaman aynı simgeleri, kompozisyonu, tipleri farklı bağlamlarda tekrar kullanabilirler. Bu konuda aklıma gelen ilk isimlerden biri Turhan Selçuk. Selçuk farklı zamanlarda aynı karikatürü biraz değiştirerek veya aynen yeniden çizmiştir.

Yasin Kayış'ın Demokrat Parti Döneminde Siyasi Karikatür kitabını incelerken karşıma çıkan bir karikatür (s. 193) bana Tef dergisinde yayımlanan bir karikatürü çağrıştırdı. İki karikatür de Bedri Koraman'a ait. Espri esas olarak aynı; çizim de büyük ölçüde benzeşiyor. Ancak asıl ilginç olan, ilk karikatürün Demokrat Parti döneminde, ikincisinin ise 27 Mayıs 1960 Müdahalesi sonrasında çizilmiş olması.

Taş, 18 Aralık 1958

Tef, 21 Temmuz 1960

Eskilerden Benzer Karikatürler

2009-08-29T18:14:00.001+03:00

Benzer karikatürler konusuna "Çizgi Gezgini"nde daha önce yer vermiştim. Başka sitelerde de bu konu sıklıkla tartışılıyor. Ancak bu kez gözüme ilişen örnekler oldukça ilginç. Karikatürler Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren yoğun olarak çizen iki usta çizere; Necmi Rıza Ayça ve Ratip Tahir Burak'a ait; ikisi de aynı konuda aynı karikatürü çizmiş. Örnekler, Yasin Kayış'ın Demokrat Parti Döneminde Siyasi Karikatür kitabından (s. 126) alınmıştır.

Necmi Rıza Ayça, Akbaba, 23 Eylül 1954

Ratip Tahir Burak, Ulus, 27 Ağustos 1955

Demokrat Parti Döneminde Siyasi Karikatür (1950-1960)

2009-08-29T14:45:00.001+03:00

Yasin Kayış 'ın "Demokrat Parti Döneminde Siyasi Karikatür (1950-1960)" isimli kitabını okudum. Öncelikle karikatür konusundaki bilimsel çalışmların artması beni çok mutlu ediyor. Türk karikatürü daha da fazlasını hak ediyor, bu tür çalışmalar mutlaka çoğalmalı.

Kayış'ın kitabı oldukça özenli bir çalışma; keyifle ve ilgiyle okudum. Dönemin önemli dergileri hemen hemen eksiksiz taranmış; üslubu akıcı; dilbilgisi ve akademik yazım kurallarına uyulmuş. Bu kitabım karikatürlerle ilgilenenlerin kütüphanelerinde mutlaka bulunması gerek.

Bununla birlikte, yapıcı olması dileğiyle, bir kaç noktaya değinmek istiyorum:

Kitabın şekli açıdan eleştirilecek bir yönü, metin içinde kullanılan görsel malzemenin kalitesinin düşüklüğü; keşke o harika karikatürler daha güzel basılabilseydi. Maalesef bu sorun bu tür kitaplarda hep karşımıza çıkıyor. Dergi koleksiyonlarına ulaşmanın ve bunları kopyalamanın güçlüğü göz önüne alındığında, bu bir "eleştiri" değil belki bir "temenni" olarak kabul edilebilir.

Eleştirilecek bir diğer şekil eksikliği ise, kullanılan karikatürlerin metin içindeki referanslarının zaman zaman ya hiç verilmemesi, ya da referanslarda kaymalar olması. Bu, metin içinde örnekler üzerinden yapılan tartışmaları izlemeyi güçleştiriyor.

Kitabın içeriğine gelince; Beni en çok düşündüren şu oldu: Demokrat Parti dönemiyle igili bir çalışma yapılırken dönem analizi hep bir-iki belli kaynak esas alınarak yapılıyor. Oysa ki, bu dönemi sağlıklı analiz edebilmek için DP'yi eleştirenler kadar onu destekleyenlerin de fikirleri üzerinde durmak gerekiyor. Tek yanlı bir bakış açısıyla, siyasi ve tarihi analiz, zaten DP'ye karşı olan karikatürlerin altyazısına dönüşüyor. Aynı şey II. Abdülhamid için de söz konusu. II. Abdülhamid ile ilgili karikatürler analiz edilirken Jön-Türklerin yarattığı "Kızıl Sultan" imajı üzerine fazla bir şey eklenmiyor. Oysa bir de madalyonun öbür yüzü var. Galiba burada şunu unutmmak gerekiyor; Karikatürcü her zaman bir çatışmanın tarafı. Dolayısıyla karikatürcünün tavrını, konumunu, katkısını değerlendirirken öncelikle bu çatışmayı iyi analiz etmek gerekiyor. Kitapta dönemin temel çatışma noktalarına ilişkin lehte ve aleyhte görüşlere yer veren bir bakış açısının izleri gözleniyor ancak fikrimce özellikle kullanlan temel kaynaklar "DP fenomeni"ni açıklamakta yetersiz kalıyor.

Örneğin, DP dönemindeki birbirine karşıt fikirler için şu kaynağa bakılabilir:

H. Bayram Kaçmazoğlu, Demokrat Parti Dönemi Toplumsal Tartışmaları, Cağaloğlu, İstanbul, Birey Yayıncılık, 1988.

İletişim yayınlarından çıkan Modern Türkiye'de Siyasi Düşünce serisi de ufuk açıcı.

Bunu dışında kitapla ilgili notlarım şunlar:

* "Zafer" gazetesi analiz edilirken: "...[ü]zerindeki yazılardan Amerikan kökenli olduğu anlaşılan..." "Ferdi Amca'nın Maceraları"ndan söz edilmiş (s. 47). Bu, 1937 yılında Danimarkalı animatör Henning Dahl Mikkelsen tarafından yaratılan ve Avrupa'da çok sevilen bant-karikatür serisi "Ferdinand". Sonraları Amerika'da da yayımlanmış ama doğum yeri Avrupa. Bildiğim kadarıyla bugün bir başka çizer tarafından çiziliyor ve yayımlanmaya devam ediyor.

* DP'nin propagandasını yapan "Köylü Gazetesi"nde yayımlanan imzasız karikatürlerin Kozma Togo'ya ait olduğu söylenmiş. (s. 47, dn. 43). Bu bilginin kaynağı gösterilmemiş. Togo bir dönem bu gazetede çizmiş olabilir ama kitapta da yer alan bu gazetedeki bazı çizimler incelendiğinde Togo'ya ait olmadığı sonucuna varılabilir. Örneğin, sayfa 75'te yer alan 40 numaralı karikatür oldukça amatör bir çizgiyle çizilmiş gibi; Togo usta bir çizer, söz konusu karikatürde göze batan anatomi hatalarını yapmış olabilir mi? Belki Togo zaman zaman karikatürleri taşeron bir çizere çizdiriyordur. Sonuçta bence bu bilginin teyid edilmesi gerekiyor.

* "Karakedi" ve devamı niteliğindeki dergilerde çizen bazı çizerlerin, dergilerin hiçbi sayısnda karikatürcülerin künyeleri hakkında bilgiye rastlanmadığı için, tam adları verilmemiş (s. 138). Bilebildiğim kadarıyla bu isimler şunlar: Yalçın Çetin (Tüzecan da olabilir), (Osman) Filiz, Atilla (Bayraktar), Niyazi (büyük ihtimalle Yoltaş), Taner (Bu çizeri hakkında benim de bilgim yok).

* Menderes için; ilk defa bir başbakanın kadın kılığında çizildiği yazılmış (s. 208). Daha önce, "Akbaba"da İnönü'nün kadın kılığında karikatürleri çizilmişti ancak İnönü bu karikatürlerde müşvik bir anne olarak tasvir edilmişti.

Son söz: Siyasi muhalefet ve karikatür konusu analitik bir kavramsal çerçeve içerisinde ele alınmaya çok müsait. Bu konuda yabancı literatürde yapılmış pek çok çalışma var. Umarım Kayış elindeki değerli birikimi ileride bu tür bir kavramsal çerçeve bağlamında okurlara farklı bir biçimde de sunar.

Yasin Kayış, Demokrat Parti Döneminde Siyasi Karikatür (1950-1960), Libra Kitapçılık ve Yayıncılık, İstanbul, Temmuz 2009.

Bir Başka Kitap Kapağı...

2009-08-17T23:53:00.001+03:00

Hoşuma giden bir başka kitap kapağı...

"The New Cambridge Shakespeare" Serisi Kitap Kapakları

2009-08-16T14:48:00.001+03:00

Kimin yaptığını bilmiyorum ama "The New Cambridge Shakespeare" serisi için kullanılan bir örnek kitap kapağı çok hoşuma gitti. Sizlerle paylaşıyorum.

Sonsuz Tuval

2009-08-16T14:37:00.001+03:00

"Sonsuz Tuval" (Infinite Canvas) Scott McCloud'un bir fikri. Scott McCloud çizgi romana farklı yaklaşımını ortaya koyduğu üçlemesiyle tanınıyor (Understanding Comics, Reinventing Comics ve Making Comics). Sonsuz Tuval, McCloud'un Reinventing Comics'te geliştirdiği ve kendisinin de web sayfasında örneklerini verdiği bir kavram. McCloud Sonsuz tuval ile çizgi romanın klasik oluşturulma ve okuma kurallarını değiştirmeye çalışıyor. Daha doğrusu, günümüzde web teknolojilerinin sunduğu olanaklarla çizgi roman tekniklerini yeniden yorumluyor. Sonsuz Tuval'de, klasik çizgi romanın aksine, birbirini çizgisel (linear) biçimde takip eden paneller ve sayfalar yok. Web ortamı sonsuz bir tuval ve "paneller", "balonlar", "anlatım kareleri" bu tuvale dağılıyor. Bunlar birbirine farklı biçimde bağlanıyor ve bu çizgi roman için yeni anlatım olanakları sunuyor. Üzerinde dikkatle düşünülmesi gereken bir "icat".

Günümüzde Microsoft ta bu konuya ilgi duyuyor.

Duruşma Çizimleri

2009-08-10T22:34:00.002+03:00

Eskiden beri yabancı dergi ve gazetelerde görürüz; görüntü alınmasına izin verilmeyen davaların duruşmalarını bu konuda uzmanlaşmış çizerler izler ve okuyucuya duruşmanın atmosferini aktarır. "Mahkeme çizerliği" Batı'da profesyonel çizerliğin önemli bir alanı. Bu uygulama Türkiye'de de yaygınlaşmaya başladı. Geçen günlerde Zaman gazetesinde karşıma çıkan bir örneği aktarıyorum (Zaman, 4 Ağustos 2009).

Birebir örtüşmese de, Türk karikatür tarihinden benzer örnekler hatırlıyorum. Karikatürcüler, dönemin dergi ve gazetelerinde "Yassıada Duruşmaları"nı izlemişlerdi. Örneğin, Akbaba duruşmalar başlamadan iki gün önce yayımlanan sayısında seçme yazar ve çizer kadrosuyla duruşmaları izleyeceğini duyurmuştu. Ancak Yassıada çizimleri kamuoyunu bilgilendirmekten çok, "sabıkları" eleştirmeyi, alay etmeyi, hatta aşağılamayı amaçlıyordu. Aşağıda Turhan Selçuk'un 1960 yılında Akbaba'da yayımlanan panoramalarından biri.

Siné Hebdo

2009-08-02T22:26:00.001+03:00

Daha önce çok sevdiğim Fransız karikatürcü Siné'den söz etmiştim. Siné ile ilgili, biraz gecimiş te olsa iki haber; ikisini de Şalom gazetesinden aktarıyorum. Konuyla ilgili İngilizce bir makale için buraya bakabilirsiniz. Sözün özü; sivril dilli, anarşist çizer Siné, sonunda yıllardır çalıştığı Charlie Hebdo dergisi editörünün sabrını taşırmış ve kovulmuş. Bu, karikatür dünyası için belki de hayırlı olmuş, çünkü Siné kendi dergisini yayımlamaya başlamış. Siné Hebdo'nun web günlüğüne bu adresten ulaşılabilir.

Fransız Karikatüriste Eleştiri Yağmuru

Fransız çizer Siné, Cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy’nin oğlu Jean Sarkozy’e karşı antisemit çizimleri nedeniyle siyasi mizah dergisi Charlie Hebdo’nun Editörü tarafından şiddetle eleştirildi. Fransa Kültür ve İletişim Bakanı Christine Albanel, editöre destek verdi"

79 yaşındaki karikatürist Siné, haftalık Charlie Hebdo adlı dergide yayınladığı bir çiziminde, Jessica Sebaoun-Darty ile nişanlanacak olan 21 yaşındaki Jean Sarkozy’nin düğünden önce Yahudiliğe geçeceğini iddia etti. Jessica Sebaoun-Darty, Fransa’nın en büyük elektronik şirketi Darty Group’un sahibi bir ailenin kızı. Karikatürist aynı zamanda, Cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy’nin oğlunun hayatta ilerleyecek bir fırsatçı olduğunu ileri sürdü.

Karikatür baloncuklarına da yer verdiği Charlie Hebdo dergisindeki sütununda Siné, “Babasının değerli oğlu Jean Sarkozy, yaptığı motosiklet kazasından sonra durmadığı için duruşmasında neredeyse alkış aldı. Davacının bir Arap olduğunu unutmayın. Hepsi bu kadar değil… Jean, Yahudi nişanlısı ile evlenmeden Yahudiliğe geçip Darty mirasına konmak istediğini de açıkladı. Bu çocuk hayatta çok ilerleyecek” diye yazdı.

Jean Sarkozy, motosikletiyle bir arabaya çarptıktan sonra adını vermeden olay yerinden kaçmak suçu ile geçtiğimiz ay duruşmaya çıkmıştı.

Sarkozy ve Darty aileleri Siné’nin çizimlerini antisemitizmle suçladılar. Charlie Hebdo dergisi editörü Philippe Val, çizerin sözlerini geri almasını istedi. Daha sonra Val, Yahudiliğe dönmekle sosyal yaşamda başarılı olmak arasında bir bağ kurmakla Siné’nin antisemit göndermelere yol açtığını iddia etti.

Antisemitizm ve ırkçılığa karşı mücadele eden bir kuruluş olan LICRA ile Fransa Yahudi Kuruluşları’nı bünyesinde toplayan CRİF, Philippe Val’e destek verdiler. Fransa Kültür ve İletişim Bakanı Christine Albanel, Siné’nin çizim ve yazılı eleştirilerinin, günümüzde tamamen yok olmaları gereken bir zamanların klişe ve karikatürlerini andırdığını söyledi. Derginin yazı kurulu ikiye bölündü; kimi Philippe Val’e destek çıkarken, kimi de editörü Sarkozy klanına arka çıkmakla suçladı.

Jean Sarkozy, Fransa Cumhurbaşkanının Korsika asıllı ilk eşi Marie-Dominique Culioli’den olan oğlu. Jean’ın ağbisi Pierre 23 yaşında.

(Şalom, 6 Ağustos 2008)

Fransız karikatürist antisemitizm suçlamasından aklandı

Ünlü Fransız karikatürist Maurice Sinet, kendisine yöneltilen antisemitizmi yayma suçlamasından aklandı. Davaya bakan Lyon mahkemesi kısaca Siné olarak tanınan karikatüriste karşı açılan “ırkçı nefrete teşvik” davasında beraatına karar verdi. Siné, kaleme aldığı bir makalede Fransa Cumhurbaşkanı Sarkozy’nin oğlu Jean Sarkozy için “Bir Yahudi ile evlenmek ve dinini değiştirmek kadar ileriye gitmez” demişti. Mahkeme, bu ifadeyi ‘dini tercihlerini ifade etme özgürlüğü’ içinde değerlendirdi ve Sine’ye karşı bir suçlama yapmadı. Sarkozy’nin oğlu Jean Sarkozy ise bir Yahudi olan Jessica Sebaoun-Darty ile evlendi ancak dinini değiştirmedi.

(Şalom, 11 Mart 2009)

Siné Hebdo'nun 10 Eylül 2008 tarihli birinci sayısı

Edip Cansever, Tomi Ungerer ve Kurbağalar

2009-08-02T22:09:00.001+03:00

Kurbağalara bakmaktan geliyorum, dedi Yakup
Bunu kendine üç kere söyledi
Onlar ki kalabalıktılar, kurbağalar
O kadar çoktular ki, doğrusu ben şaşırdım
...
Evet, kurbağalara bakmaktan geliyorum
Sanki böyle niye ben oradan geliyorum
Telaşlı, aç gözlü kurbağalara
Bakmaktan

Edip Cansever'in "Çağrılmayan Yakup" şiirinden bu dizeleri okurken Tomi Ungerer'in arsız kurbağalarına bakıyorum.

İrfan Sayar Söyleşisi

2009-08-02T20:09:00.001+03:00

Türk mizah tarihine ışık tutacak bir söyleşi (Express, Sayı: 2007/12, ss. 42-43):

GIRGIR'DAN HBR MAYMUNA KISA ZİHNİ SİNİR TARİHİ

Felsefenin yerini psikoloji alınca

Oğuz Aral'la ilgili ilk izlenimleriniz nasıldı?

Ben 20'lerin başındaydım, Oğuz abi 40'a yakındı. Çok etkilenmiştim. Sarhoş gibi oluyor insan. Gırgır'm çalışma ortamı iş yeri gibi değildi, ev gibiydi. Oğuz Aral'la aramızda hemen bir abi-kardeş ilişkisi başladı.

Çalışma düzeni nasıldı?

Gırgır'ın olduğu alanda, Oğuz abinin ve bir de çizerlerin olduğu oda vardı. Engin Ergönültaş "Zalim Şevki"yi çiziyordu. Nuri Kurtcebe, Mehmet Polat ve diğer espri bulucular da oradaydı. Oğuz abi karakalem çiziyordu, çinilemesini İlban abi (Ertem) yapıyordu. Engin'le çok samimi olduk. Hasan Kaçan belli günler gelen karikatürcüler arasındaydı. Sonra, Latif (Demirci), Sarkis (Paçacı) ve Behiç (Pek) geldi. O sıralarda biz seçiyorduk karikatürcüleri ve Yavuz Taran'ı keşfettik. Ekip tamamlanınca, Üsküdar'da benim evde takılmaya başladık. Gırgır'dan ayrılıp çıkardığımız Mikrop'un ilk sayısını da o evde hazırladık.

Oğuz Aral Mikrop "darbe"sini nasıl karşıladı?

Şok oldu önce, ama hiç ters davranmadı.

Mikrop, Gırgır'dan daha politik, daha sol bir dergiydi...

Gırgır daha çok MAD gibiydi. Biz daha soldaydık, hatta TKP sempatizanıydık. Örgütsel bir ilişkiye girmedik, işin daha çok felsefî tarafına yöneldik. Birlikte olduğumuzda bu konular üzerine çok konuşmazdık. Genellikle sabaha kadar poker oynardık.

Mikrop neden kısa sürdü?

Az kişiydik, haftada üç gece sabahlıyorduk, çok yoruluyorduk. Satış da azdı, bugünkü dergiler kadar satıyorduk. O zamanlar, bir mizah dergisinin 90 bin satması rezaletti. Şimdi bakıyorum, 30 bin bile iyi rakammış. Mikrop kapanınca, çalışmak için sadece Gırgır kaldı, ama gidemiyoruz. Hasan Cağaloğlu'nda, Gırgır civarında dolaşıyor devamlı. Kendini gösteriyor. Bu yöntem işe yaradı. Oğuz abi bizi çağırdı ve Gırgır'da tekrar başladık. Son derece dostane, sanki hiçbir şey olmamış gibi davrandı Oğuz abi. Nerede, neyi yanlış yaptığımızı, eleştirilerini söyledi. Sonra, 12 Eylül oldu, askerlik geldi. Önce Engin gitti, sonra da ben. Askerlik sonrasında, Engin ve Sarkis Fransa'ya gitti. Ben Manisa'ya döndüm, evlendim. Oğuz abiye telefon edip tekrar çizmek istediğimi söyledim. Dışarıdan çizmeye başladım Zihni Sinir'i. O arada kızım oldu ve İstanbul'a dönmeye karar verdim. Gırgır'a yeniden başladığımda her şey değişmişti. İşler büyümüş, aile yapısının yerini kurumsal bir yapı almıştı. Bu kurumsallaşmadan kaynaklanan hoşnutsuzluklar vardı. Bu arada, Latif, yeni bir dergi çıkarmak istiyorsak, Ercan Arıklı'nm bu işe girmeye hazır olduğunu söyledi. Ve Hıbır macerası başladı.

Oğuz Aral'ın haberi var mıydı?

Yoktu. Bu arada, Haldun Simavi Gırgır'ın isim hakkını Ertuğrul Akbay'a verdi. Oğuz abi de durumdan çok hoşnutsuzdu, "başka bir isim altında bizim evde dergi çıkartacağız" demişti. Yani Hıbır'ı çıkartmamış olsaydık, Oğuz abinin sonradan çıkardığı Avni'de çalışacaktık. Hıbır'ı çıkararak Gırgır'ı biz yok ettik gibi bir intiba oluştu. Halbuki sebep, Simavi'nin Gırgır'ın isim hakkını Ertuğrul Akbay'a vermesiydi.

Hıbır, Mikrop gibi olamadı...

O dönemde politik ortam yoktu. Felsefenin yerini psikoloji almıştı. Ve herkes kendi köşesini çiziyordu.

Hıbır nasıl bitti?

İşler karıştı ve derginin Ahmet Özal'a satılmasına kadar vürüdü mesele. Ben işlerin o raddeye gelmemesi için dörtlü bir yönetim modeli önermiştim. Öncelikle, aramızdaki yönetim dörtlüsünün kırılmaması için uğraştım. Yönetim aramızdan bir kişiyle iletişime geçip diğerlerini safdışı bırakmak istiyordu. O dönemde, Hasan'la çok kötü kavga ettim, çünkü dörtlüyü kırdı. Sarkis'e, Almanya'dan dönerse yönetimde olacağına söz vermiştik. Sarkis geldi, ama Hasan onu istemiyordu. Sarkis Ermeniliğini öne çıkarmıştı, Hasan'da da Türk milliyetçiliği başlamıştı. Yani böylesine saçma, yapımıza uymayacak bir gelişme vardı ortada. Sonra, ben istifa ettim Hıbır'dan ve HBR Maymun'u çıkarmaya başladık. HBR Maymun 3-4 sene çıktı ve kapandı. Benim son dergi maceram da HBR Maymun oldu.

Tan Oral: "Üslup Çizeri Yok Eder!"

2009-08-02T19:22:00.001+03:00

Aydın Engin'in Tan Oral ile yaptığı "nehir söyleşi"den Tan Oral'ın "üslup" konusunda söyledikleri... (Kitabın Adı Budur, 'Tan Oral Kitabı' Söyleşi: Aydın Engin, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2006, ss. 266-268) Birebir aynı düşünüyorum. Aşağıda, Tan Oral'ın da büyük ölçüde etkilendiği büyük usta Saul Steinberg'ün 1953 tarihli "Bir Partide Teknikler" ("Techniques at a Party") başlıklı deseni bu bakış açısını ne güzel özetliyor...

AE— […] Bence Tan Oral'ın kendine özgü bir çizgisi var. Herhalde Akademi'de veya lise sonda karikatür çizmeye başladığındaki çizgisiyle bugünkü çizgisi aynı değildir, diye düşündüğüm için alçakgönüllülükten söz ettim... Yok şunu diyeceksen, "Ben ilk çizmeye başladığımdan itibaren hep bu çizgiyi tutturdum" diyeceksen...
TO— Evet bunu söyleyeceğim. Senin haklı yanını da vurgulayacağım ama tersinden vurgulayacağım sanırım. Şöyle: Birçok çizer arkadaşım ilk çizdiklerinden, ilk çizgilerinden hep utanmışlardır. Onların yayımlanmasını istemezler. Zaten birçok çizdiklerini baştan çizmişlerdir.
AE— Haklı da olabilirler üstelik.
TO— Haklı olabilirler. Çünkü bu işte iki türlü çizer oluyor. Bir tanesi başladığından itibaren sürekli bir gelişme göstererek ilerleyen. Bir de başladığında neyse sonunda da üç aşağı beş yukarı o olan, o kalan. Yani bir gelişmeden söz etmek mümkün olmayabiliyor. Ben ikinci kesimden biri olarak görüyorum kendimi. İlk çizdiklerimi her zaman yayımladım. Hiç çekinmedim, çünkü bugün ne iddia ediyorsam onlarda var. Üstelik tersi de var. Şöyle: Senin sözünü ettiğin o çizgi kişiliği benim marifetim değil. Çalıştığım gazetelerin ilkel tekniklerinin marifeti. Yani benim çizdiklerimi kestiler, kırptılar, yanlış bastılar, rengini koyulttular. Yani başına her türlü şey geldi ve sonunda bir kimlik çıktı ortaya ve okuyucu bunu çok sevdi. Yarı şaka, yarı doğru bu söylediğim. Doğru tarafı şu, basın, insanın elinde olmadan çizgisini bir tarafa doğru değiştiriyor. Ben bu korkunç etkiden kurtulmak için, çünkü bu herkesin başına gelen bir şey, hiçbir zaman bir çizgide durmaya gayret etmedim. Yani rasgele, mesela herhangi bir ayın otuz karikatürünü seçip, önüne serdiğin zaman orada otuz tane ayrı çizgi karakteri ile karşılaşabilirsin.
AE— Erbabının anlayacağı mı?
TO— Herkesin...
AE— Sıradan izleyicinin... Mesela benim?..
TO— Herkesin anlayabileceği, çok rahat bir şekilde görebileceği... Ha buna rağmen, tıpkı parmak izi gibi, hepsi benim elimden çıktığı için, sen tabii ki tanıyabilirsin. Bunlar senin işlerin Tan, dersin. Ama bir mesleki değerlendirmeyle bakıldığı zaman hiçbiri birbirini tutmaz.
AE— Ve sence bu, bir üslupsuzluk demek değildir.
TO— Üslupsuzluk demektir. Çünkü üslubu da sevmem, üslubu yanlış bulurum. Hatta kötü bulurum. Yani üslup, yok olmanın bir başka tanımıdır, bir başka tesellisidir.
AE— İşte bu çok iddialı bir cümle oldu. Bunu biraz açalım.
TO— Üslup herkesin çok merakla peşinden koştuğu, oysa bir insanın kaçmak zorunda olduğu bir kavramdır.
AE— Niye kaçmak zorunda olduğu?
TO— Yani ne yapması gerektiğini biliyorsa insan, o yaptığı şey artık yaratıcılık değildir ki...
AE— Üslup meselesinde ısrar edeceğim. Bir başka karikatüristi eleştirmek amacıyla sormuyorum. Örneğin Eflatun Nuri... Sen onu nasıl bir karikatürist olarak buluyorsun bilmiyorum. Yanlış hatırlamıyorsam ahbaplığın da vardı.
TO— Tabii, çok severim. Çok etkilendiğim birisi...
AE— Tamam. Ama Eflatun Nuri bir üslubu olan karikatüristtir.
TO— Hayır. Eflatun Nuri'nin birkaç üslubu vardır. Her an farklı çizebilir. Çizmiştir de... O kadar ki, bir derginin artık son yıllarında, kapanmak üzereyken bütün yükü Eflatun Nuri'nin üzerinde kalmıştı. Adeta koca dergiyi tek başına çıkarıyordu. Ve o derginin içinde en az on tane resimli roman, bir sürü karikatür vardı. Baktığın zaman büyük bir kalabalık ekip çalışıyordu. Halbuki hepsini Eflatun Nuri çiziyordu.

Karikatürde (Sanatta) Üslup Sorunu

2009-08-02T19:20:00.003+03:00

Turgut Çeviker'in Kemal Gökhan Gürses ile Yaptığı Söyleşi'den:

ÇEVİKER: Senin çizgin etkiler açısından ipucu vermiyor. Batı'dan kimleri seviyorsun? Bizde hiç alışılmadık bir çizgin var. Engin Ergönültaş ta öyleydi. Çizgi ve biçemini oluşturmada süt emdiğin net isimler var mı?

GÖKHAN: Br tek çizgim olduğu doğruysa ki, sanıyorum öyle, bu beni korkutuyor. Stilize olmanın yoludur bu. Çizgi stilize olduğunda doyar. Yetkinleşmesi bir yana kapalılaşır. Desen çizerin karakteridir. Ancak çizer gerekirse bu karakteri bile zorlamalı, yeni boyutlarda, kimi kere sıfırdan başlayabilmeli, kanısındayım. (Adam Sanat, Haziran 1988)

Kaynak: Kemal Gökhan Gürses, Aslında Bunların Hepsi Hikaye, Joker Yayınları, İstanbul, 1991, s. 11.

Genel olarak sanatta, özel olarak karikatürde üslup sorunu beni çok ilgilendiriyor. Kemal Gökhan Gürses'in yukarıda aktardığım sözleri büyük ölçüde benim çizgi anlayışımı özetliyor. Çizgilerimi postaladığım blogun girişine şunları yazmıştım:

"Eflatun Nuri'nin (Oğuz Aral'ın, Şadi Dinççağ'ın ve bir sürü başka çizerin) iki çizgisi vardı; bir tanesi grafik-mizah türü karikatür çizmek için, diğeri popüler karikatür çizmek için... İkisi birbirine karışmaz, ikisi ayrı mecralarda akar giderdi... Bu bana hep doğru gelmiştir. Üslubu çizer değil, konu yaratır. Bir başka ifadeyle, her konu kendi gerekliliklerini çizere dayatır... Ne zaman ki çizer üslup kaygısına düşer, eserini kendi kişiliğiyle çerçevelemeye çalışır; o zaman konu silikleşir, görünmez olur... Bu sadece benim tercihim değil! Ben Uzak Doğulu minyatür sanatçıları gibi düşünüyorum: Sanat eserini yaratan olabildiğince yarattığı eserin önüne geçmemeye özen göstermeli. İmzayı kaldırdığınızda eserin kime ait olduğunu dahi bilememelisiniz... Aynı bedende birden fazla sanatçı yaşamalı, her konu kendi çizerini yaratmalı... Kuşkusuz bu çok zahmetli bir tercih ama fikrimce yaratıcılığı, üslup adına, klişelere, kalıplara, şablonlara hapsetmek sanata büyük haksızlık... Sanatçı gider, eseri kalır! Bu yüzden çizdiklerime genellikle imza atmam. Daha da önemlisi, her çizdiğimde yeni bir üslubun kapılarını zorlamaktan çekinmem... "

Boris Vian ve Siné

2009-08-02T19:20:00.001+03:00

Boris Vian'ın "Mezarlarınıza Tüküreceğim" romanı şöyle biter:

"Köyün insanları astılar yine de onu, çünkü bir zenciydi. Pantalonunun altından beliren kasıkları hafiften kabarıktı
hala."

Boris Vian, Mezarlarınıza Tüküreceğim, Çev: Muna Cedden, 2. Baskı, Akyüz Yayınları.

Bu satırları okurken, aklıma hep Siné'nin aşağıdaki karikatürü geliyor...

Mizahçı

2009-08-02T19:19:00.001+03:00

William Steig'in bir karikatürü... Mizahı ve mizahçıyı mükemmel bir şekilde anlatıyor. Bu karikatür çalışma odamın duvarında asılıydı...

Uslüp Çeşitliliği

2009-08-02T19:15:00.001+03:00

Steinberg'ten üslup çeşitiliğini anlatan bir başka çizim. Derik Badman'ın altını çizdiği gibi, bu çizim Steinberg'ün çalışmalarını niteliyor; üslup olarak farklı, ancak yine de tutarlı ve bir bütün...

Saul Steinberg, Illuminations, Der: Joel Smith, Yale University Press, 2006., s.6.

Olivier Tallec

2009-08-02T18:38:00.001+03:00

Olivier Tallec Fransız bir çizer. Özellikle çocuk kitaplarına yaptığı illüstrasyonlarla tanınıyor. Sadeliği klasik resim estetiğiyle birleştiren çizgisi çok hoş...

Karikatür Yıllıkları

2009-08-01T22:36:00.001+03:00

Bizde "karikatür yıllığı" veya "karikatür almanağı" geleneği eskidir. Örneğin, aklıma hemen Osmanlı İmparatorluğu zamanında yayımlanan Karagöz Salnamesi (Yıllığı) (1910-1914) geliyor; sonra, Kozma Togo'nun düzenli olarak yayımladığı Togo Albümü veya Orhan Ural'ın Karikatür Yıllıkları.

Günümüzde Penguen, benzeri bir işle karşımıza çıktı; Penguen Karikatür Yıllığı, 2008 (Getto Basın Yayın Ltd. Şti., İstanbul, 2008). Penguen Karikatür Yıllığı'nın yukarıda andığım diğer yıllıklardan farkı, gerçekten bir yılın siyasi-mizahi dökümünü yapıyor olması. Orhan Ural'ın, Kozma Togo'nun yıllıkları bol yazılı , ağırlıklı olarak dönemin önemli simalarının karikatürlerinin yer aldığı bir yılın karikatür panoramasını çıkarma amacı taşımayan yayınlar. Asıl, Penguen Karikatür Yıllığı gibi yayınlar, bir yandan karikatür tarihi için malzeme sağlarken, diğer yandan toplumsal hafızanın oluşmasına katkıda bulunuyor.

Togo Albümü, 1946

Orhan Ural, Karikatür Almanağı, 1963

Penguen Karikatür Yıllığı, 2008

Kedier Kelimeler

2009-08-01T21:37:00.001+03:00

Kediler ve Kelimeler, Cem Kızıltuğ ve Osman Turhan'ın çizgilerinden ve Yusuf Çağlar'ın şiirlerinden oluşuyor (Zaman Kitap, İstanbul, 2007). Zaman gazetesinde çizen üç çizer, Dağıstan Çetinkaya, Osman Turhan ve Cem Kızıltuğ (son zamanlarda bu üçlüye Emre Özdemir de katıldı), dikkate değer işler yapiıyor. Muhafazakar tavırlarını öne çıkaran (ama çoğu zaman verdikleri politik mesajın altını kalın kalın çizmeyen) bu çizerler çağdaş grafik sanatların ana damarlarından besleniyor. Bu kitaptaki çizimler geleneksel Türk sanatlarından da izler taşıyor. Yeni Şafak'ın Pazar ekinde çizen Kübra Sönmezışık ta bu çizerlerle birlikte anılabilir.

Tomi Ungerer, Symptomatics

2009-08-01T20:26:00.001+03:00

Tomi Ungerer çok sevdiğim bir çizer. Daha önce onun bir kaç işini postalamıştım. Şimdi Symptomatics isimli kitabını inceliyorum (Diogenes, Zürich, 1982). Ungerer'in çok sağlam bir klasik desen alt-yapısı olduğu anlaşılıyor, ancak bence onun çizgilerinde asıl dikkat çeken nokta seçtiği konu ne kadar gerektiriyorsa o kadar çizmesi. Yani, Ungerer karikatüre tam bir grafiker mantığıyla yaklaşıyor. Anlatacağı her ne ise onu öne çıkarıyor ve karikatürlerine fazladan bir nokta dahi koymuyor.

Türk karikatürünün "hal-i pür melali"

2009-08-01T20:12:00.001+03:00

Gırgır dergisinin bu haftaki sayısında (29 Temmuz-5 Ağustos 2009, Sayı: 30) yayımlanan Erdoğan Oğultekin'in bir karikatürü dolayısıyla, Türk karikatürünün "hal-i pür melali"ni bir kez daha düşündüm. Aslında karikatür tek başına her şeyi anlatıyor, yoruma gerek yok...

Çizerlerin Kullandıkları Malzemeler

2009-04-09T10:16:00.001+03:00

Beni etkileyen, hoşuma giden bir çizgiye bakarken hep merak ederim; "Acaba çizer hangi malzemeyi kullanmış, bilgisayardan faydalanmış mı, hangi klasik ve modern teknikleri bir araya getirmiş?" "Çizerlerin Kullandıkları Malzemeler" (The Tools Artists Use) sayfası bu soruların yanıtlarını veriyor. Çizerler için çok faydalı bir sayfa.

Kaynak: DRAWN

Türkiye'de Kısa Ömürlü Çizgi Roman Dergileri

2009-04-08T23:10:00.001+03:00

Türkiye'de yakın geçmişte çok yetenekli çizerleri bir araya getiren ve özgün işlere yer veren çizgi roman dergileri yayımlandı. Ne yazık ki, hiç biri çok uzun ömürlü olmadı; "Resimli Roman" 3 sayı, "Rr Resimli Roman" 2 sayı çıkabildi. Bu dergiler arasında en şanslı olan "Joker"di; 18 sayı okurlarıyla buluştuktan sonra sessiz sedasız yayın hayatından çekildi.

Rr Resimli Roman
Sayı 1, Aralık 1991, H.M.O. Resimli Hayal Mahsülleri Yayınları Ofisi Tic. Ltd. Şt. Adına İmtiyaz Sahibi: İrfan sayar; Editörler: Sarkis Paçacı, Ergün Gündüz, İrfan Sayar; Editör Yrd.: Sahir Erdinç

Joker
Sayı 1, 23 Kasım 1992, Interpress Basın ve Yayıncılık AŞ Adına Sahibi: Hürrem Fila; Yayın Yönetmenleri: Atilla Atalay, Ergün Gündüz, Latif Demirci, Hasan Kaçan

Resimli Roman
Sayı 1, Kasım 2004, İmtiyaz Sahibi: Galip Tekin; Editörler: Birol Bayram, Doğan Güneş; Yayıncı: Sistemsensin Reklam Basın Yayın Hizmetleri Ltd. Şti.

Mizah Dergilerinin Birinci Sayıları-II

2009-04-08T22:53:00.001+03:00

Bu kez "Gırgır-Sonrası" dönemden iki dergi; "Limon" ve "Hıbır". Bu iki dergi ("Limon", "Leman"a; "Hıbır", "H.B.R. Maymun"a dönüştükten sonra da) mizah dergisi piyasasına uzun süre hakim olmuştu...

Limon
Sayı 1, 14 Mart 1986, Sahibi: Mehmet Ali Yılmaz; Genel Yönetmen: Nevzat Ünlü; Yayın Kurulu: Can Barslan, Gani Müjde, Alptamer Ulukılıç, Şükrü Yavuz; Sorumlu Yayın Müdürü: Murat Kürüz

Hıbır
Sayı 1, 4 Mayıs 1989, Sahibi: Gelişim Yayınları AŞ ve Süreli Yayınlar AŞ Yönetim Kurulu Başkanı: Asil Nadir; Yönetim Kurulu Başkan Vekili: Ercan Arıklı; Yönetim Kurulu Başkan Vekili: Fatih Görgülü; Yayın Kurulu: Latif Demirci, Ergün Gündüz, Hasan Kaçan, İrfan Sayar; Sorumlu Yazı İşleri Müdürü: Muamer Barutçu; Mizah Yazı Sorumlusu: Atilla Atalay

Mizah Dergilerinin Birinci Sayıları-I

2009-04-08T22:42:00.001+03:00

Unutulup gidiyor... Tarihe not düşmek amacıyla Türk karikatür tarihindeki bazı önemli dergilerin birinci sayılarının kapaklarını postalıyorum. İlk olarak 1970'li yıllarda çok satan üç dergi: "Gırgır", onun "kardeş"i "Fırt" ve bu iki dergiye rakip olarak düşünülen "Çarşaf"... Bir de "Gırgır"dan ve "Fırt"tan ayrılan genç bir kadro tarafından çıkarılan ama fazla yaşamayan bir dergi; "Mikrop"...

Gırgır
Sayı 1, Veb Ofset İleri Matbaacılık Anonim Şirketi Adına Sahibi: Haldun Simavi; Sorumlu Yazı İşleri Müdürü: Yüksel Baştunç; Müessese Müdürü: Kemal Kınacı

Fırt
Sayı 1, 16 Mart 1976, Veb Ofset İeri Matbaacılık AŞ Adına Sahbi: Haldun Simavi; Sorumlu Müdür: Kemal Kınacı

Çarsaf
Sayı 1, 17 Aralik 1975, Sahibi. Erol SImavi, Genel Müdür: Nezih Demirkent, Genel Yayın Müdürü: Çetin Emeç; Sorumlu Müdür: Semih Balcıoğlu

Mikrop
Sayı 1, 23 Mart 1978, Süreli Yayınlar Anonim Şirketi Adına Sahibi: Ercan Arıklı; Sorumlu Yazı İşleri Müdürü: Engin Ergönültaş; Müessese Müdürü: Cumhur Çinpolat

Lelis

2009-04-08T22:15:00.000+03:00

Lelis Brezilyalı bir çizer. Çizgi roman ve illüstrasyon yapıyor; hem de çok ustaca yapıyor. Özellikle suluboyayı kullanmadaki mahareti övgüye değer. Bana biraz bizden Kenan Yarar'ı hatırlatıyor...

Karikatürcülerin Değişen Çizgileri-VII, Oğuz Aral

2009-04-08T20:54:00.002+03:00

Oğuz Aral'ın baştan beri yuvarlak hatlı, sıcak, sevimli bir çizgisi vardı. Buradan yola çıkarak Aral zaman içinde iki ayrı üslup geliştirdi; bir yanda daha çok grafik mizaha yakın işlerde kullandığı stilize bir çizgi, diğer yanda "Utanmaz Adam"ı, "Gırgır"ın, "Fırt"ın kapaklarını çizerken kullandığı daha detaylı, taramalı, tonlu bir çizgi. Sonuna kadar bu iki ayrı çizgi, iki ayrı mecrada aktı...

Oğuz Aral'ın 1950'li yıllardaki çizgisi

Oğuz Aral'ın daha çok grafik-mizaha yakın işlerde kullandığı çizgisi

Oğuz Aral'ın kapak çizimlerinde ve çizgi romanlarda kullandığı çizgisi

Karikatürcülerin Değişen Çizgileri-VI, Turhan Selçuk

2009-04-08T19:29:00.001+03:00

Başlangıçta dönemin Amerikan, Fransız karikatürcülerinden etkilenen Turhan Selçuk, zamanla, bugün yurtdışında da iyi tanınan, geometrik-köşeli çizgisine ulaştı.

Turhan Selçuk'un 1950'li yıllardaki çizgisi

Turhan Selçuk'un günümüzde bilinen geometrik-köşeli çizgisi

Levent Cantek te, "Serüven" web günlüğünde, Turhan Selçuk'un çizgi kariyerinin ilk yıllarından farklı bir üslupla çizdiği illüstrasyonlardan örnekler veriyor.

Karikatürcülerin Değişen Çizgileri-V, Latif Demirci

2009-04-08T14:57:00.001+03:00

Latif Demirci Gırgır'da yetişmiş bir çizer. Çizmeye başladığı ilk yıllarda Oğuz Aral'ın etkisindeydi. Hatta Gırgır'dan ayrılıp Mikrop'ta çizmeye başladığında da bu etkilenme sürmüştü. Mikrop ile ilgili bir yazımda şunu söylemiştim: "Henüz üslubunu oluşturamamış bir çizer olan Latif Demirci ise, tiplemelerinden tonlamalarına kadar, Oğuz Aral'ın Mikrop'ta yaşayan "genç hayaleti" olarak, [Mikrop'un dinamik kadrosuna] ayak uydurmaya çalışır." (Levent Gönenç, "Arka Sokakların Dergisi Mikrop", Çizgili Kenar Notları içinde, Der: Levent Cantek, İletişim Yayınları, İstanbul, 2007, s. 103)

Yıllar içinde Latif Demirci'nin çizgisi değişti. Kendine özgü bir çizgi dili oluşturdu. Yeni çizgisinde Fransız karikatürcülerin, Reiser'nin, Wolinski'nin, Sempé'nin etkili olduğunu düşünüyorum. Bugün Demirci, üretkenliği ve uzun soluklu kariyeriyle Türk karikatürünün temel taşlarından biri.

Latif Demirci'nin 1970'li yılların sonunda Mikrop'ta çizdiği bir karikatür

Günümüzde Latif Demirci'nin çizgisi

Karikatürcülerin Değişen Çizgileri-IV, Ercan Akyol

2009-04-05T21:57:00.002+03:00

Ercan Akyol'un başlangıçtaki çizgisi büyük ölçüde Semih Balcıoğlu'ndan etkilenen bir çizgiydi. Akyol zamanla bu etkiden kurtuldu. Bugün, biraz Ronald Searle'e yakın duran, ancak "editoryal" karikatüre çok yakışan bir çizgisi var Ercan Akyol'un.

Ercan Akyol'un 1970'li yıllardaki çizgisi

Ercan Akyol'un 2000'li yıllardaki çizgisi

Mike Dutton

2009-04-05T21:44:00.002+03:00

Mike Dutton yetenekli bir illüstratör. Bu dijital çağda özellikle suluboyayı ve guvaş boyayı ustalıkla kullanması dikkat çekici.